Chỉ thị 37: Đặt dấu chấm hết cho thi đua kiểu “tỷ lệ học sinh giỏi”
Chỉ thị 37 của Thủ tướng về tăng cường phòng, chống gian lận thi cử, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục và đào tạo là văn bản yêu cầu đổi mới đánh giá thi đua giáo dục, không còn dựa chủ yếu vào tỷ lệ học sinh khá, giỏi và tốt nghiệp, đồng thời nghiêm cấm mọi hành vi nâng điểm, nâng tỷ lệ tốt nghiệp để chạy thành tích, hướng tới mục tiêu “học thật, thi thật, đánh giá thật”. Điểm mấu chốt của chỉ thị thủ tướng mới là thừa nhận một thực tế khó chịu: nhiều nơi kết quả dạy học, kiểm tra, thi cử chưa phản ánh đúng chất lượng thật, trong khi gian lận và vi phạm quy chế vẫn tồn tại, làm méo mó công bằng giáo dục và niềm tin xã hội. Khi tỷ lệ học sinh giỏi trở thành “chiếc roi” thi đua, nó kéo theo áp lực phải đẹp số liệu bằng mọi giá, từ nâng điểm tốt nghiệp đến che giấu vi phạm. Việc chấm dứt cách đánh giá dựa vào tỷ lệ học sinh giỏi là bước đi chính trị rõ ràng: Nhà nước không còn chấp nhận bệnh thành tích như một “luật bất thành văn” trong trường học.
Vì sao tỷ lệ học sinh giỏi là thước đo nguy hiểm?
Trong nhiều năm, tỷ lệ học sinh giỏi và tỷ lệ tốt nghiệp được xem như “bảng thành tích” để xếp loại trường, đánh giá giáo viên, khen thưởng tập thể. Chỉ thị 37 yêu cầu Bộ Giáo dục và Đào tạo rà soát, đổi mới việc giao chỉ tiêu xếp loại, kết quả thi, kiểm tra, đánh giá để đánh giá thi đua, khen thưởng trong các cơ sở giáo dục, cán bộ quản lý và nhà giáo. Đây là sự thừa nhận rằng thước đo cũ đã tạo ra áp lực giả tạo hơn là động lực chuyên môn. Khi đánh giá thi đua giáo dục chỉ nhìn vào tỷ lệ học sinh giỏi, hệ thống vô tình khuyến khích nâng điểm, nới tay trong kiểm tra, thậm chí vi phạm liêm chính học thuật. Những sai phạm ấy làm sai lệch kết quả đánh giá, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực và uy tín của ngành. Nói thẳng, tỷ lệ đẹp trên giấy đã trở thành “màn sương” che khuất chất lượng thật, khiến phụ huynh và xã hội khó phân biệt đâu là trường mạnh thực sự, đâu là trường giỏi… trên báo cáo.
Lệnh cấm nâng điểm tốt nghiệp: thông điệp mạnh với người đứng đầu
Phần gây chú ý nhất trong chỉ thị thủ tướng mới là mệnh lệnh nghiêm cấm chỉ đạo, gây sức ép hoặc can thiệp trái quy định nhằm nâng điểm, nâng tỷ lệ tốt nghiệp, làm sai lệch kết quả học tập, kết quả thi hoặc che giấu vi phạm để đạt thành tích. Đây không chỉ là lời nhắc nhở đạo đức nghề nghiệp, mà là cảnh báo pháp lý cho những ai xem điểm số như công cụ trang điểm báo cáo. Chỉ thị nhấn mạnh xử lý gian lận thi cử “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Người đứng đầu các cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp và phổ thông phải chịu trách nhiệm toàn diện về tính liêm chính trong học tập, nghiên cứu khoa học, kiểm tra và đánh giá tại đơn vị. Nói cách khác, thời của việc “nhắm mắt cho qua”, ký vào những tỷ lệ tốt nghiệp gần như tuyệt đối để giữ danh hiệu thi đua, đã kết thúc. Nếu vẫn cố nâng điểm tốt nghiệp, lãnh đạo trường phải chuẩn bị đối mặt với điều tra, xử lý, thay vì nhận bằng khen.
Nhà trường cần thay đổi gì trong thi đua và khen thưởng nội bộ?
Thủ tướng yêu cầu việc đổi mới đánh giá thi đua phải theo hướng không tạo áp lực về thành tích; không lấy riêng tỷ lệ người học khá, giỏi, tỷ lệ tốt nghiệp hoặc kết quả thi để làm căn cứ đánh giá, xếp loại, khen thưởng tập thể, cá nhân. Điều này buộc các trường phải thiết kế lại toàn bộ cơ chế thi đua nội bộ: từ tiêu chí đánh giá giáo viên, tổ chuyên môn, đến cách xét danh hiệu thi đua cuối năm. Chủ tịch UBND các tỉnh, thành được giao trách nhiệm chỉ đạo các cơ sở giáo dục tổ chức kiểm tra, đánh giá và thi nghiêm túc, công bằng, khách quan; không chạy theo thành tích, không can thiệp trái quy định và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Về thực chất, nhà trường phải chuyển trọng tâm từ “điểm số và tỷ lệ” sang các tiêu chí toàn diện hơn: mức độ tiến bộ của học sinh, sự đa dạng hoạt động giáo dục, năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của giáo viên, tính liêm chính trong kiểm tra đánh giá. Thi đua nếu không gắn với chất lượng thật sẽ tiếp tục đẩy giáo viên và học sinh vào vòng xoáy giả tạo.
Từ chống gian lận đến xây văn hóa liêm chính trong trường học
Chỉ thị 37 không dừng ở việc cấm nâng điểm tốt nghiệp, mà còn đặt ra một lộ trình kỹ thuật và quản trị để phòng ngừa gian lận ngay từ đầu. Bộ Giáo dục và Đào tạo phải rà soát toàn diện các quy định, quy chế thi và hướng dẫn kiểm tra, đánh giá thường xuyên, định kỳ, cuối khóa, đồng thời sửa đổi, bổ sung để nhận diện, phòng ngừa các phương thức gian lận mới, kể cả việc sử dụng trí tuệ nhân tạo và thiết bị công nghệ cao. Nhiệm vụ này phải hoàn thành trước ngày 15/12, cùng với việc hướng dẫn sử dụng camera, thiết bị rà soát kim loại tại các khâu có nguy cơ cao, hoàn thành trước 31-12-2026. Song, nếu chỉ tăng camera, máy tính và ngân hàng câu hỏi, mà không thay đổi văn hóa thi đua giáo dục, bệnh thành tích sẽ tìm cách “biến hình”. Cốt lõi của chỉ thị thủ tướng mới là chuyển trọng tâm từ phát hiện, xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa rủi ro, xây dựng hệ thống dữ liệu để phân tích, đối sánh kết quả học tập và thi cử, qua đó phát hiện dấu hiệu bất thường. Khi liêm chính trở thành tiêu chí thi đua, chứ không phải tỷ lệ học sinh giỏi, trường học mới có cơ hội thoát khỏi vòng xoáy thành tích và quay về nhiệm vụ chính: dạy người, dạy nghề bằng chất lượng thật.
