Chỉ đạo Bộ GD&ĐT: giảm phong trào, nhưng không thể bỏ khâu tuyển chọn
Chủ trương cấm thi học sinh giỏi cấp trường cấp xã là quy định của Bộ GD&ĐT yêu cầu các trường không tổ chức kỳ thi học sinh giỏi ở hai cấp này theo kiểu phong trào, chỉ được phép tổ chức khi mục đích rõ ràng là phát hiện và tuyển chọn đội tuyển tham dự các kỳ thi do cấp trên, cấp tỉnh hoặc quốc gia tổ chức, đồng thời bảo đảm hoạt động khách quan, thiết thực và không gây áp lực quá mức cho học sinh. Trong công văn cho năm học 2026-2027, Bộ GD&ĐT chỉ đạo cắt giảm các cuộc thi, hồ sơ, sổ sách, hội họp và báo cáo trung gian để giảm áp lực cho giáo viên và học sinh. Điểm nhấn gây chú ý là yêu cầu không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã, trừ trường hợp phục vụ tuyển chọn đội tuyển học sinh giỏi. Mục tiêu được giải thích là chống bệnh thành tích và tăng tính thực chất của hoạt động giáo dục. Về mặt định hướng, đây là bước đi đúng: hệ thống thi cử phong trào lâu nay tạo sức ép nặng nề, biến "học sinh giỏi" thành danh hiệu hơn là quá trình phát triển năng lực. Tuy nhiên, việc cấm thi học sinh giỏi mà chưa nói rõ cách tuyển chọn đội tuyển ở dưới tạo cảm giác chính sách mới đi trước thiết kế công cụ thực thi.
Giáo viên lo khoảng trống: tuyển chọn đội tuyển bằng cách nào?
Ngay khi chỉ đạo Bộ GD&ĐT được ban hành, nhiều giáo viên đặt câu hỏi rất thẳng: "Nếu vẫn duy trì kỳ thi học sinh giỏi cấp tỉnh, thành phố, câu hỏi đặt ra là học sinh sẽ được tuyển chọn bằng cách nào nếu không còn các kỳ thi ở cấp dưới?". Đây không phải chi tiết kỹ thuật, mà là điểm mấu chốt của công bằng trong cấm thi học sinh giỏi. Ở bậc tiểu học, các trường hầu như không tổ chức thi học sinh giỏi các cấp, nên quy định mới ít tác động. Nhưng từ THCS trở lên, thi cấp trường đang là mắt xích quan trọng trong tuyển chọn đội tuyển. Nhiều trường THCS hiện tổ chức một kỳ thi vào cuối lớp 8 để chuẩn bị cho đội tuyển lớp 9 thi học sinh giỏi cấp thành phố. Ở THPT, cả trường chuyên lẫn không chuyên đều dùng kỳ thi cấp trường để chọn đội tuyển thi tỉnh, rồi từ kết quả thi tỉnh mới chọn tiếp nhóm học sinh ôn luyện cho kỳ thi quốc gia. Khi khâu này bị siết lại, nếu không có phương án thay thế rõ ràng, việc tuyển chọn đội tuyển rất dễ chuyển sang dựa trên cảm tính và quan hệ, điều đi ngược lại mục tiêu "khách quan, không áp lực" mà chính Bộ đề ra.
Chống bệnh thành tích hay làm mờ cơ hội phát hiện học sinh giỏi?
Chỉ đạo cấm thi học sinh giỏi cấp trường cấp xã được đặt trong chủ trương rộng hơn là chống bệnh thành tích và làm thực chất các hoạt động giáo dục. Không ai phủ nhận mặt trái của các cuộc thi phong trào: chạy đua huy chương, luyện đề cấp tốc, bỏ qua nhu cầu phát triển toàn diện của học sinh. Tuy vậy, trong nhiều trường, thi cấp trường không đơn thuần để "lấy thành tích" mà còn là kênh phát hiện học sinh có năng lực nổi trội. Khi văn bản khẳng định các trường vẫn có thể tổ chức thi học sinh giỏi để lựa chọn học sinh có năng lực tham gia cuộc thi cấp tỉnh, quốc gia, về thực chất Bộ không cấm thi học sinh giỏi mà cấm biến khâu tuyển chọn đội tuyển thành cuộc thi đại trà. Vấn đề nằm ở cách hiểu và triển khai: nếu các sở và trường quá e ngại, họ có thể dừng hẳn thi cấp trường, dẫn tới việc giáo viên tự chọn vài học sinh "được mắt" để bồi dưỡng đội tuyển. Khi đó, bệnh thành tích có thể giảm, nhưng bệnh thiếu minh bạch trong tuyển chọn lại tăng. Chống phong trào là đúng, nhưng làm mờ các sân chơi chính danh để phát hiện học sinh giỏi thì là bước lùi.
Nhìn từ tiểu học đến THPT: tác động không đồng đều, cách thích ứng khác nhau
Ở cấp tiểu học, hiệu trưởng một trường cho biết lâu nay không thi học sinh giỏi các cấp, không tổ chức thi cấp trường, phường, xã. Quy định mới vì vậy hầu như không làm thay đổi sinh hoạt chuyên môn. Học sinh vẫn tham gia các sân chơi mang tính giao lưu như "Rung chuông vàng" nhằm khuyến khích hứng thú học tập thay vì thành tích. Đây là hình dung rất gần với tinh thần mà Bộ mong muốn: giảm áp lực nhưng vẫn có môi trường thể hiện năng lực. Ở THCS, nhiều trường vốn chỉ tổ chức thi để tuyển chọn học sinh dự thi cấp trên, không biến thi cấp trường thành phong trào đại trà. Việc yêu cầu "không gây áp lực cho học sinh" có thể được đáp ứng bằng cách chuyển kỳ thi sang hình thức tự nguyện, diễn ra sau thi học kỳ II lớp 8, cho học sinh đăng ký dự thi rồi chọn em điểm cao đưa vào bồi dưỡng. Cách làm này giúp giữ tiêu chí khách quan, mở đường cho học sinh tự tin tham gia, đồng thời tránh tình trạng giáo viên "ôm" một nhóm nhỏ học sinh luyện thi kín, gây cảm giác bị bỏ rơi ở phần còn lại của lớp.
Giải pháp: giữ nguyên tinh thần cấm thi học sinh giỏi, nhưng bảo vệ tính công bằng tuyển chọn đội tuyển
Điểm tích cực của chỉ đạo Bộ GD&ĐT là đã nói rõ: thi học sinh giỏi chỉ tổ chức khi nhằm phát hiện, tuyển chọn đội tuyển tham dự kỳ thi do cấp trên, cấp tỉnh, quốc gia tổ chức. Điều này tạo khung pháp lý để các sở, trường siết lại những cuộc thi phong trào, đồng thời chính thức công nhận vai trò của khâu tuyển chọn đội tuyển. Tuy nhiên, chính sách sẽ chỉ phát huy hiệu quả nếu đi kèm hướng dẫn cụ thể về quy trình tuyển chọn merit-based. Từ thực tế mà hiệu trưởng THCS đề xuất, có thể thấy một hướng đi hợp lý: (1) công khai tiêu chí tham gia, để mọi học sinh có mong muốn đều được đăng ký; (2) tổ chức thi trong phạm vi hẹp, vào thời điểm không chồng chéo chương trình chính khóa; (3) dùng kết quả thi làm căn cứ chọn đội tuyển, thay vì chọn theo cảm tính. Một giáo viên THPT chuyên nhấn mạnh các trường "không tổ chức thi học sinh giỏi theo kiểu phong trào nhưng vẫn duy trì kỳ thi để chọn đội tuyển thi cấp thành phố, quốc gia là cần thiết và đảm bảo công bằng, khách quan". Đây nên là tinh thần chủ đạo: cấm phong trào, nhưng không cấm công bằng. Nếu Bộ GD&ĐT lắng nghe tiếng nói giáo viên, điều chỉnh hướng dẫn theo hướng này, chủ trương cắt giảm thi cử sẽ trở thành cơ hội làm mới hệ thống phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi thay vì là một khoảng trống chính sách.
