Chính sách mới của Bộ GD&ĐT: đánh thẳng vào bệnh thành tích?
Chính sách cấm thi học sinh giỏi cấp trường và cấm thi cấp xã là yêu cầu mới của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhằm cắt giảm các cuộc thi, giảm áp lực hình thức, chống bệnh thành tích trong giáo dục, đồng thời buộc các nhà trường phải ưu tiên thời gian và nguồn lực cho dạy học thực chất thay vì chạy theo số lượng giải thưởng và hội thi học sinh mang nặng tính phong trào.
Công văn 5922/BGDĐT-GDPT yêu cầu các sở giáo dục cắt giảm cuộc thi, hồ sơ, sổ sách, hội họp và báo cáo trung gian trong cơ sở giáo dục, để dành thêm thời gian cho chăm sóc, giáo dục học sinh và sinh hoạt chuyên môn. Điểm nhấn gây chú ý nhất là không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã, trừ khi cần thiết cho việc phát hiện, tuyển chọn học sinh giỏi tham gia kỳ thi do cấp trên tổ chức. Nói cách khác, thi học sinh giỏi cấp trường từ nay không còn là sân chơi mặc định mà phải có mục tiêu rõ ràng gắn với cấp tỉnh, thành phố hoặc quốc gia. Đây là bước đi mang tính “phẫu thuật” đối với thói quen coi hội thi học sinh là thước đo thành tích nhà trường.
Lợi ích rõ ở tiểu học và vùng khó, nhưng tuyển chọn là bài toán hóc búa
Ở bậc tiểu học, quy định không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường gần như không tạo cú sốc, vì nhiều trường đã dừng kiểu thi này từ lâu và thay bằng hoạt động trải nghiệm, giao lưu, câu lạc bộ. Trong khi đó, tại các xã vùng cao, vùng khó, cán bộ cơ sở nhìn chủ trương cắt giảm hội thi học sinh như một sự giải thoát khỏi áp lực tổ chức liên tiếp các cuộc thi từ viết chữ đẹp, giao lưu tiếng Việt đến thi học sinh giỏi.
Phó Chủ tịch một xã miền núi nhận xét giảm hội thi giúp giáo viên, học sinh bớt áp lực và tiết kiệm nguồn lực, đồng thời hạn chế việc dồn sức cho một nhóm nhỏ học sinh giỏi mà bỏ quên phần đông còn lại. Theo bà, thi học sinh giỏi từng là ví dụ rõ về nguy cơ tập trung nguồn lực: giáo viên dành rất nhiều thời gian bồi dưỡng đội tuyển, trong khi lớp học chung thiếu sự quan tâm cân bằng. Tuy vậy, chính tiếng nói từ cơ sở cũng cảnh báo: cắt thi chỉ là nửa bài toán, phần còn lại là xây dựng cơ chế khác để phát hiện và bồi dưỡng học sinh có năng lực – nếu không, những em có tố chất nổi bật sẽ mất đi động lực phấn đấu và môi trường khẳng định mình.
TP.HCM tinh gọn hội thi học sinh nhưng giữ thi học sinh giỏi lớp 9, 12
Thành phố Hồ Chí Minh là ví dụ cho cách một địa phương lớn điều chỉnh hệ thống hội thi học sinh để bám sát chính sách Bộ GD&ĐT nhưng vẫn duy trì sân chơi học thuật cốt lõi. Sở giáo dục thành phố tuyên bố năm học mới sẽ tinh gọn còn 5 cuộc thi, hội thi cấp thành phố dành cho học sinh, thay vì dàn trải quá nhiều kỳ thi như trước. Điều này cho thấy tư duy chuyển từ số lượng hội thi học sinh sang tập trung một vài cuộc thi có giá trị phát triển năng lực rõ ràng.
Theo văn bản mới, TP.HCM vẫn tổ chức kỳ thi chọn học sinh, học viên giỏi cấp thành phố cho lớp 9 và lớp 12, bên cạnh cuộc thi khoa học kỹ thuật, Olympic lớp 11, hội thi các môn ngoại ngữ và hội thi khéo tay kỹ thuật. Ngược lại, những sân chơi quen thuộc như Olympic TP.HCM lớp 10, Văn hay – chữ tốt, Lớn lên cùng sách… sẽ không còn trong danh mục chính thức. Đáng chú ý, thành phố yêu cầu không tổ chức thi học sinh giỏi cấp trường trừ khi phục vụ tuyển chọn đội tuyển dự thi cấp thành phố hoặc quốc gia, đồng thời nhấn mạnh việc tổ chức sân chơi tiếng Anh, STEM, nghệ thuật, thể thao… phải vui tươi, tự nguyện, không biến thành kỳ thi, không dùng thành tích làm căn cứ đánh giá chất lượng dạy học.
Cấp xã thiếu nguồn lực tổ chức, nhưng tuyển chọn học sinh giỏi không thể bỏ trống
Ở nhiều xã, phường, mỗi cấp học chỉ có 1–2 trường, thậm chí cơ cấu trường mầm non còn chiếm phần lớn. Việc tổ chức một kỳ thi học sinh giỏi cấp xã trong điều kiện nhân lực giáo dục mỏng, phòng ban kiêm nhiệm, cơ sở vật chất hội đồng thi hạn chế, trở thành gánh nặng hành chính hơn là cơ hội chuyên môn. Từ góc độ quản lý, cán bộ văn hóa – xã hội cấp xã thẳng thắn nhìn nhận, các kỳ thi chuyên môn cấp xã không phải lúc nào cũng khả thi và hiệu quả.
Ở những nơi đó, quyết định cấm thi cấp xã và thu gọn hội thi học sinh là hợp lý, bởi nó tiết kiệm nguồn lực, giảm áp lực, tránh việc cố tổ chức cho đủ phong trào mà thiếu chất lượng. Tuy nhiên, khoảng trống nảy sinh là cơ chế tuyển chọn học sinh giỏi tham gia kỳ thi cấp huyện, tỉnh, thành phố. Khi thi học sinh giỏi cấp trường và cấp xã bị siết chặt, nhà trường buộc phải tìm cách đánh giá năng lực học sinh qua quá trình học tập, chuyên đề, câu lạc bộ, sản phẩm dự án, thay vì trông chờ vào một vòng thi tuyển. Nếu các sở giáo dục không sớm hướng dẫn khung tuyển chọn rõ ràng, giáo viên sẽ lúng túng giữa yêu cầu giảm thi học sinh giỏi cấp trường và nhiệm vụ vẫn phải có đội tuyển chất lượng.
Cần một cách nhìn mới về thi học sinh giỏi và hội thi học sinh
Điểm tích cực trong chính sách Bộ GD&ĐT là khẳng định rõ cắt giảm cuộc thi không phải để hạn chế hoạt động giáo dục, trải nghiệm, giao lưu, mà để loại bỏ những hoạt động hình thức, trùng lặp, không tạo giá trị thiết thực cho người học và giáo viên. Mục tiêu được nhắc đi nhắc lại là giảm áp lực, tăng chất lượng và tính thực chất trong quản lý, hoạt động giáo dục, chống bệnh thành tích, bảo đảm môi trường học tập và vui chơi lành mạnh, an toàn, phù hợp lứa tuổi.
Theo một cán bộ xã vùng cao, nếu chủ trương giảm các cuộc thi được triển khai đồng bộ, kèm đổi mới phương thức đánh giá và tăng cường hoạt động giao lưu, trải nghiệm, giáo dục có thể chuyển từ tư duy chạy theo thành tích sang chú trọng chất lượng và sự phát triển thực của người học. Cùng lúc, các cơ sở giáo dục được yêu cầu tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, đổi mới phương pháp, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số và AI trong sinh hoạt chuyên môn. Điều đó chỉ có ý nghĩa khi hệ thống thi học sinh giỏi cấp trường, cấp xã được thay bằng bộ tiêu chí đánh giá năng lực rõ ràng, công bằng, để học sinh giỏi vẫn được phát hiện, bồi dưỡng mà không biến cả hệ thống thành một chuỗi hội thi học sinh nặng nề.
