Một cánh cửa vào thế giới đọc
Tiểu thuyết đồ họa là thể loại kể chuyện kết hợp hình ảnh tuần tự với lời thoại và văn bản, giúp người đọc theo dõi cốt truyện qua cả tranh lẫn chữ. Với trẻ em và người trẻ, sức hút của thể loại này không khó hiểu: hình ảnh tạo điểm tựa, nhịp kể trực quan khiến việc bước vào một câu chuyện bớt áp lực, còn chủ đề đa dạng giúp các em tìm thấy điều mình quan tâm. Từ chỗ từng bị xem là lựa chọn bên lề, tiểu thuyết đồ họa ngày càng được công nhận rộng rãi; năm nay, một giải thưởng sách ở Anh bổ sung hạng mục dành cho thể loại này, còn một lễ hội văn học lần đầu tổ chức ngày hội riêng. Điều đó gợi ra một điểm quan trọng với gia đình: nếu trẻ tự nguyện cầm sách lên, đó là khởi đầu đáng khuyến khích, không phải sở thích cần lập tức sửa chữa.
Các bộ như Heartstopper, The Babysitters Club và Amulet được học sinh săn đón tại thư viện trường học ở Mỹ. Nhưng ý nghĩa của xu hướng này không nằm ở việc cuốn nào đang được ưa chuộng; nó cho thấy trẻ có thể tìm đường đến việc đọc bằng hình thức khác với kỳ vọng của người lớn. Thay vì hỏi liệu con đã chọn “đúng loại sách” chưa, cha mẹ nên tò mò về điều gì khiến con thích nhân vật, câu chuyện hay cách kể. Cuộc trò chuyện ấy vừa tôn trọng sở thích đọc sách, vừa giúp người lớn hiểu điều gì thực sự chạm đến cảm xúc của con.
Nỗi lo của cha mẹ có lý do, nhưng không nên thành định kiến
Một số phụ huynh lo khi con chủ yếu chọn tiểu thuyết đồ họa: họ sợ trẻ ít tiếp xúc với văn bản dài, giảm cơ hội tự hình dung bối cảnh và nhân vật, hoặc không phát triển đủ kỹ năng đọc hiểu. Nỗi băn khoăn càng tăng khi điểm đọc hiểu của học sinh tại Mỹ được mô tả là liên tục đi xuống. Tuy vậy, đặt xu hướng điểm số bên cạnh sở thích đọc của từng đứa trẻ không đủ để kết luận rằng tranh minh họa gây ra vấn đề. Cũng không nên mặc định một cuốn nhiều hình thì ít giá trị hơn một cuốn toàn chữ.
Các nghiên cứu được dẫn trong tư liệu cho thấy đọc tiểu thuyết đồ họa có thể góp phần cải thiện kỹ năng đọc và khả năng đọc hiểu; trẻ đọc thể loại này cũng thường có thái độ tích cực hơn với việc đọc. Các em vẫn phải đọc lời thoại, theo dõi mạch truyện và kết nối hình ảnh với thông tin bằng chữ. Vì vậy, tranh không thay thế việc đọc mà có thể là điểm tựa để trẻ tiếp tục. Đáng quan tâm hơn việc con chọn định dạng nào là con có hiểu điều mình đọc, có hứng thú và có dần tự tin với sách hay không.
Khuyến khích trước, mở rộng sau
Cách cân bằng tốt nhất không phải đặt tiểu thuyết đồ họa đối lập với sách chữ, mà là giữ cho lựa chọn của trẻ đủ rộng. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc đọc cùng con, lắng nghe con kể về cuốn sách yêu thích rồi gợi ý một truyện chữ có chủ đề gần gũi, một cuốn phi hư cấu phù hợp tuổi hoặc một tác phẩm khác do chính con chọn. Hãy giới thiệu như lời mời, không phải bài kiểm tra hay phần thưởng sau khi đọc “sách nghiêm túc”. Nếu trẻ chưa muốn thử, đừng biến mỗi lần đọc thành cuộc mặc cả; sự ép buộc dễ làm sách gắn với nghĩa vụ hơn là niềm vui.
Trẻ em đọc sách không nhất thiết phải theo một lộ trình giống nhau. Điều đáng theo dõi là sự đa dạng dần được mở ra và trẻ có cơ hội nói về điều mình đọc. Tại Đắk Lắk, hội thi giới thiệu sách diễn ra từ ngày 23 đến 25/10, với 358 học sinh thuộc 29 đội tham gia; hoạt động hướng tới việc khơi dậy niềm yêu thích đọc và tinh thần tự học. Đây là lời nhắc hữu ích: văn hóa đọc hình thành qua trải nghiệm, chia sẻ và sự đồng hành, không phải bằng cách xếp hạng thể loại.
Gia đình, trường học cùng nuôi dưỡng văn hóa đọc
Cha mẹ có thể hỏi con thích nhân vật nào, đoạn nào khiến con bật cười hoặc suy nghĩ, rồi cùng tìm một cuốn tiếp theo. Giáo viên cũng có thể khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, chia sẻ cảm nhận và vận dụng điều đã đọc, thay vì chỉ đánh giá sách theo độ dài văn bản. Những cách làm ấy biến sở thích đọc sách thành cơ hội giao tiếp và học hỏi, đồng thời cho người lớn biết khi nào nên gợi mở thêm thể loại mới.
Không phải gia đình nào cũng có sẵn nhiều đầu sách phù hợp, nên trách nhiệm không thể chỉ đặt lên cha mẹ. Thư viện và nhà trường cần tạo không gian đọc thân thiện, bổ sung sách theo lứa tuổi và đưa sách đến gần hơn với trẻ ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Hội thi ở Đắk Lắk cũng là dịp để học sinh rèn khả năng cảm thụ, trình bày, sự tự tin và tinh thần hợp tác. Những mục tiêu ấy có thể được nuôi dưỡng qua nhiều định dạng khác nhau. Kết luận nên rõ ràng: hãy khuyến khích trẻ đọc tiểu thuyết đồ họa, đồng thời nhẹ nhàng mở rộng lựa chọn; đừng xem nhẹ bất kỳ thể loại nào chỉ vì nó không giống cuốn sách người lớn từng yêu thích.
