Khi công trình nghìn tỷ xuống cấp sau vài tháng sử dụng
Chất lượng công trình hạ tầng là tập hợp các tiêu chí kỹ thuật, an toàn, độ bền và hiệu quả vận hành nhằm bảo đảm công trình hoạt động ổn định trong suốt vòng đời thiết kế, không gây nguy hiểm cho người sử dụng, không phát sinh hư hỏng bất thường sau thời gian ngắn khai thác, và bảo toàn nguồn lực tài chính đã bỏ ra cho xây dựng thông qua cơ chế kiểm soát chất lượng xây dựng, giám sát thi công và bảo hành dự án công trình một cách chặt chẽ và minh bạch. Ngay lúc này, thực trạng nhiều dự án mới nghiệm thu đã hư hỏng cho thấy bức tranh đáng lo. Khu Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao phát triển tôm Bạc Liêu có tổng vốn hơn 330 tỷ đồng nhưng chỉ sau khoảng 4 tháng vận hành đã xuất hiện sụt lún, nứt tường, thấm dột ở nhiều hạng mục. Ở Cần Thơ, đường tỉnh 923 dài gần 14 km tăng vốn từ 567 tỷ lên 1.035 tỷ nhưng sau bốn năm thi công mới đạt hơn 27% khối lượng. Đây không còn là những trường hợp cá biệt, mà phản ánh một vấn đề hệ thống trong giám sát xây dựng Việt Nam.
Bạc Liêu: dự án sụt lún, nứt tường và bài học về kiểm soát chất lượng
Dự án Khu Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao phát triển tôm Bạc Liêu do Ban Quản lý dự án công trình Nông nghiệp tỉnh Cà Mau làm chủ đầu tư, thi công bởi liên danh Huy Hoàng – Tân Nam cùng nhà thầu phụ Hoàng Lai, tư vấn giám sát là Nam Quốc. Tuy nhiên, chỉ sau vài tháng vận hành, hàng loạt hạng mục đã xuống cấp: khu Nhà Quản lý – Điều hành bị sụt lún sân, vỉa hè, gây đọng nước khi mưa; tường từ tầng trệt đến tầng 2 xuất hiện nhiều vết nứt, bong tróc gạch và sơn. Tại Nhà Nghiên cứu khoa học kỹ thuật, bậc tam cấp nứt, chân nhà và sân hai bên bị rỗng do cát bên dưới không còn, tường thấm nước qua các đường cắt điện nhẹ, đe dọa an toàn phòng máy. Đây là những lỗi khó có thể đổ hoàn toàn cho yếu tố thời tiết như phía quản lý dự án nêu, mà cho thấy kiểm soát chất lượng xây dựng trong quá trình thi công đã không đạt chuẩn.
Không chỉ kết cấu bị tổn hại, hệ thống hạ tầng kỹ thuật cũng hoạt động thiếu ổn định: hàng chục bóng đèn ngoài trời và LED trên các tuyến đường N1, N2, N4, N5, N6 không thể thắp sáng, tủ điện bị chuột cắn phá, nắp trụ đèn rơi mất. Thiết bị phòng cháy chữa cháy tại nhiều khối nhà không hoạt động, máy lạnh phòng họp và làm việc hư hỏng, một số thiết bị giám sát như bộ ghi hình 160GB, bộ chia hình 16 kênh, bàn phím điều khiển bị thiếu so với hồ sơ. Khi một dự án hạ tầng bị lỗi đồng loạt từ xây dựng đến thiết bị như vậy, lỗi không nằm ở vài chi tiết nhỏ mà ở toàn bộ tư duy kiểm soát chất lượng: từ khảo sát nền đất, lựa chọn vật liệu, thi công đến nghiệm thu và giám sát bảo hành.
Đường tỉnh 923 Cần Thơ: chậm tiến độ, đội vốn và hạ tầng hư hỏng
Tuyến đường tỉnh 923 kết nối quốc lộ 91 với đường Nguyễn Văn Cừ được kỳ vọng trở thành trục giao thông quan trọng, thay thế tuyến đường cũ đã xuống cấp. Thế nhưng sau bốn năm triển khai, dự án nâng cấp và mở rộng này mới hoàn thành hơn 27% khối lượng, trong khi tổng mức đầu tư đã tăng gần gấp đôi, từ 567 tỷ lên 1.035 tỷ đồng. Trên thực địa, mặt đường qua phường Phước Thới và xã Phong Điền đầy ổ gà, ổ voi, sụt lún, nhiều đoạn lồi lõm, vũng nước lớn khiến phương tiện phải ì ạch đi qua. Anh Nguyễn Văn Sang, tài xế xe tải chở trái cây, cho biết đoạn 3 km nay mất hơn 30 phút để đi qua, gấp ba lần bình thường. Đây là cái giá người dân phải trả khi chất lượng công trình hạ tầng không đi cùng tiến độ thi công.
Lãnh đạo ngành xây dựng địa phương lý giải nguyên nhân chính là vướng giải phóng mặt bằng: kinh phí ban đầu chỉ đáp ứng khoảng 40% nhu cầu, sau khi điều chỉnh quy định đất đai và địa giới hành chính, chi phí bồi thường tăng lên khoảng 670 tỷ, gấp hơn ba lần dự toán. Việc chi trả bị gián đoạn suốt 14 tháng khiến mặt bằng giao cho nhà thầu bị chia cắt, thi công kiểu “xôi đỗ”. Song đằng sau những con số đó là trách nhiệm quản lý: tại sao phương án vốn và giải phóng mặt bằng không được tính toán sát thực tế ngay từ đầu? Khi công trình bị kéo dài, hạ tầng tạm xuống cấp, cầu thép cũ xuống cấp, máy móc trên công trường hoen gỉ, bụi bặm và ngập nước trở thành nỗi ám ảnh thường ngày của người dân.
Lỗ hổng hệ thống: từ giám sát xây dựng đến cơ chế bảo hành
Hai trường hợp ở Bạc Liêu và Cần Thơ chỉ là bề nổi của vấn đề lớn hơn: giám sát xây dựng Việt Nam đang tồn tại nhiều lỗ hổng. Ở Bạc Liêu, dự án có đủ chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn giám sát, nhưng công trình vẫn sụt lún, nứt tường, thấm dột sau vài tháng vận hành. Điều này cho thấy quy trình kiểm soát chất lượng xây dựng trên giấy không được thực hiện nghiêm trên công trường. Ở Cần Thơ, đường 923 chậm tiến độ chủ yếu vì giải phóng mặt bằng trì trệ, nguồn cát đá khan hiếm, công trình điện, viễn thông chưa di dời. Việc chậm trễ không chỉ làm đội vốn mà còn khiến mặt đường hiện hữu hư hỏng nặng, người dân phải chịu cảnh ngập, bụi, mất an toàn giao thông kéo dài. Khi các bên liên quan không bị ràng buộc bởi trách nhiệm rõ ràng và chế tài mạnh, chất lượng công trình hạ tầng sẽ luôn là “nạn nhân” cuối cùng.
Điểm đáng chú ý là cả hai dự án đều đang xử lý hậu quả bằng cơ chế bảo hành dự án công trình. Ở Bạc Liêu, Ban quản lý dự án đã yêu cầu nhà thầu khẩn trương vá dặm, chống thấm, xử lý sụt lún, khắc phục hệ thống điện, phòng cháy chữa cháy, bổ sung thiết bị thiếu và hoàn thành sửa chữa trong tháng 9, chi phí lấy từ kinh phí bảo hành. Tại đường 923, chủ đầu tư yêu cầu nhà thầu lập tiến độ chi tiết từng tháng, bổ sung nhân lực, thiết bị, thi công cuốn chiếu khi có mặt bằng, đồng thời phối hợp đẩy nhanh bồi thường, tái định cư và cưỡng chế những trường hợp đủ điều kiện nhưng không bàn giao đất. Những động thái này là cần thiết, nhưng nếu cơ chế bảo hành chỉ là khâu “chữa cháy” cuối cùng, không gắn trách nhiệm cá nhân và tổ chức ở từng bước, thì sai sót sẽ tiếp tục lặp lại ở các dự án khác.
Cần một “văn hóa bảo dưỡng” và trách nhiệm rõ ràng cho công trình lớn
Nếu muốn thoát khỏi vòng luẩn quẩn hạ tầng xuống cấp nhanh, đội vốn, chậm tiến độ, các địa phương phải xây dựng một “văn hóa bảo dưỡng” cho công trình lớn. Những hạng mục như khu nông nghiệp công nghệ cao hay tuyến đường tỉnh phải có kế hoạch kiểm tra định kỳ, bảo dưỡng bắt buộc, báo cáo công khai về tình trạng kết cấu, hệ thống kỹ thuật và thiết bị. Việc giám sát không thể dừng ở giai đoạn thi công, mà phải kéo dài trong toàn bộ thời gian bảo hành dự án công trình, với cam kết rõ ràng từ nhà thầu và chủ đầu tư về thời hạn, khối lượng hạng mục phải được khắc phục nếu có lỗi. Đồng thời, các hội đồng nghiệm thu và cơ quan quản lý nhà nước cần chịu trách nhiệm nếu để công trình sai sót lớn vẫn được đưa vào sử dụng, thay vì chỉ yêu cầu “khắc phục” khi sự việc đã bùng phát trên báo chí.
Ở tầm chính sách, bài toán chất lượng công trình hạ tầng gắn chặt với cách chúng ta lập dự án: từ khâu khảo sát địa chất, dự trù chi phí giải phóng mặt bằng, lựa chọn vật liệu đến thiết kế hệ thống thoát nước, điện, viễn thông đồng bộ. Một dự án sụt lún nứt tường sau vài tháng hay một tuyến đường đội vốn, thi công kéo dài trong cảnh mặt đường lồi lõm, vũng nước và cầu cũ xuống cấp là sự lãng phí không thể chấp nhận. Chất lượng không thể được “đo” bằng biên bản nghiệm thu, mà bằng trải nghiệm hàng ngày của người dân: công trình có an toàn, êm thuận, bền lâu hay không. Khi người sử dụng được đặt ở trung tâm và trách nhiệm được gắn với từng chữ ký trong hồ sơ, những con đường và khu hạ tầng hàng tỷ đồng mới thôi trở thành nỗi lo, và bắt đầu là nền tảng đáng tin cậy cho phát triển.
