Hai cao tốc, một mục tiêu: tái định hình trục kết nối Tây Nguyên
Hai dự án cao tốc Việt Nam Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa và Pleiku - Lệ Thanh là những dự án hạ tầng quy mô lớn, được đề xuất nhằm tăng cường kết nối cửa khẩu, hoàn thiện mạng lưới giao thông chiến lược và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội cho khu vực Tây Nguyên mở rộng. Đây không chỉ là các tuyến đường mới, mà là lựa chọn mô hình phát triển cho cả một vùng rộng nhất nước, nơi lâu nay chịu thiệt thòi về hạ tầng giao thông.
Điểm chung của hai dự án là tham vọng kết nối cửa khẩu quốc tế và các trục cao tốc quốc gia, nhưng bối cảnh lại rất khác nhau: một bên là Lâm Đồng – tỉnh dự kiến rộng nhất cả nước sau sáp nhập với Bình Thuận cũ, một bên là Gia Lai – tỉnh rộng thứ hai sau sáp nhập với Bình Định. Trên nền đó, cuộc cạnh tranh của các liên danh đầu tư không đơn thuần là tranh gói thầu, mà là cuộc thi xem ai hiểu rõ hơn chiến lược phát triển vùng và đủ năng lực biến nó thành hiện thực.
Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa: Tuyến 143km và cuộc “so găng” nhà đầu tư lớn
Tuyến cao tốc Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa dài hơn 143km, với hơn 124km phần đường, 9 cầu cạn, 7 hầm và 9 nút giao, là một trong những dự án cao tốc Việt Nam tham vọng nhất tại khu vực này. Theo UBND tỉnh Lâm Đồng, điểm đầu tuyến kết nối cao tốc Vĩnh Hảo - Phan Thiết, điểm cuối giao với cao tốc Bắc - Nam phía Tây, tạo nên trục xương sống mới nối duyên hải Nam Trung Bộ với Tây Nguyên và xa hơn nữa.
Sơ bộ tổng mức đầu tư được nêu khoảng 54.897 tỷ đồng, trong đó chi phí xây dựng khoảng 37.866 tỷ đồng và chi phí giải phóng mặt bằng 7.865 tỷ đồng – những con số cho thấy đây là “sân chơi” chỉ dành cho các liên danh đầu tư đủ mạnh. Hiện có hai cái tên nổi bật: Liên danh Trung Nam - INDEL CORP - Trung Nam E&C và Công ty TNHH Tập đoàn Xây dựng Tô Thương (Pacific Construction Group, Trung Quốc). Cả hai cùng nhắm vào một dự án hạ tầng then chốt, phản ánh sức hấp dẫn chiến lược của tuyến cao tốc này đối với cả nhà đầu tư trong nước lẫn nước ngoài.
Thách thức pháp lý và yêu cầu minh bạch: phép thử cho liên danh đầu tư
Tuyến Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa không chỉ đắt đỏ mà còn “khó nhằn”: dự án đi qua khoảng 1.295ha đất, trong đó có khoảng 424ha đất rừng và 131ha thuộc vùng quy hoạch, dự trữ khoáng sản bauxit. Hồ sơ đề xuất hiện chưa làm rõ phương án hoàn trả rừng, xử lý đất bauxit, cũng như năng lực tài chính cụ thể của từng nhà đầu tư. Theo Sở Tài chính Lâm Đồng, vẫn “chưa đủ cơ sở để đánh giá sơ bộ năng lực, kinh nghiệm của nhà đầu tư” – một câu nói cho thấy mức độ thận trọng cần thiết.
Điểm đáng chú ý là tỉnh chủ động giữ thế “cửa trên”: Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng số 1 được giao làm đơn vị chuẩn bị đầu tư, còn việc lựa chọn liên danh đầu tư sẽ được tổ chức khi đủ điều kiện, trên nguyên tắc công khai và cạnh tranh. Trong bối cảnh có sự tham gia của một tập đoàn hạ tầng hàng đầu Trung Quốc, câu hỏi không chỉ là ai đưa ra đề xuất tài chính tốt hơn, mà là ai đảm bảo được minh bạch, bảo vệ tài nguyên và phù hợp với chiến lược phát triển dài hạn của địa phương.
Pleiku - Lệ Thanh: Tuyến 54km “vượt khung” quy hoạch để sớm kết nối cửa khẩu
Ở phía Bắc Tây Nguyên, cao tốc Pleiku - Lệ Thanh (CT.20) dài hơn 54km được xem là bước đi mang tính “đột phá quy hoạch”. Tuyến này vốn được đưa vào quy hoạch mạng lưới đường bộ giai đoạn 2021 - 2030 với tiến trình đầu tư sau năm 2030, nhưng Gia Lai đề xuất nghiên cứu đầu tư sớm, và Bộ Xây dựng đã thống nhất chủ trương nếu địa phương bảo đảm nguồn vốn. Từ điểm đầu kết nối cao tốc Quy Nhơn - Pleiku đến điểm cuối giao Quốc lộ 19 tại Cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh, tuyến đường 4 làn, vận tốc thiết kế 100km/h này sẽ rút ngắn đáng kể hành trình ra biên giới.
Sơ bộ tổng mức đầu tư dự án lên tới hơn 17.000 tỷ đồng, với chi phí xây lắp khoảng 9.300 tỷ đồng và giải phóng mặt bằng gần 3.200 tỷ đồng. Mô hình tài chính mà Gia Lai đề xuất khá đặc biệt: PPP với khoảng 30% vốn huy động từ nhà đầu tư và phần vốn Nhà nước tham gia khoảng 70%. Dự án nằm trên địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, đủ điều kiện theo Nghị định 239/2025/NĐ-CP, nên tỷ lệ hỗ trợ Nhà nước cao là hợp lý. Đây là thông điệp rõ ràng: khu vực biên giới, kết nối cửa khẩu phải được ưu tiên như một khoản đầu tư chiến lược chứ không chỉ là bài toán lợi nhuận thuần túy.
Ai sẽ thắng cuộc và Tây Nguyên được gì?
Nếu nhìn dưới góc độ “ai thắng”, câu trả lời không chỉ nằm ở việc liên danh đầu tư nào trúng dự án, mà ở việc dự án nào về đích đúng tiến độ, phù hợp quy hoạch và tạo ra giá trị thực. Phan Thiết - Bảo Lộc - Gia Nghĩa là phép thử về năng lực tài chính, quản trị rủi ro môi trường và khả năng phối hợp giữa Nhà nước với các tập đoàn lớn. Pleiku - Lệ Thanh lại là phép thử về cách dùng vốn Nhà nước có trọng tâm, tập trung cho các vùng khó khăn nhưng có ý nghĩa chiến lược về quốc phòng, an ninh và thương mại biên giới.
Tây Nguyên đang bước vào giai đoạn quyết định, nơi các dự án hạ tầng cấp vùng đóng vai trò là “cỗ máy nén thời gian phát triển”. Các tuyến cao tốc kết nối cửa khẩu không chỉ tạo thuận lợi cho logistics mà còn tái định hình dòng vốn, dòng dân cư và cả vị thế địa chính trị của khu vực. Cuối cùng, người thắng cuộc thực sự phải là cộng đồng địa phương – nếu các dự án được triển khai minh bạch, an toàn với môi trường và mở ra cơ hội mới cho nông sản, du lịch, công nghiệp và thương mại biên giới. Muốn vậy, tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư phải đặt lợi ích lâu dài của vùng lên trên mọi cuộc đua ngắn hạn.
