Giám sát phải bắt đầu từ thông tin người bị cắn
Giám sát bệnh dại là việc thu thập và kết nối thông tin về người bị động vật cắn với dữ liệu thú y để nhận diện sớm nguy cơ, điều tra ổ dịch và ngăn lây truyền sang người. Ngày 27/10, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương tổ chức tập huấn tại Hải Phòng về giám sát bệnh dại và mô hình phối hợp liên ngành y tế – thú y, lấy dữ liệu từ người bị động vật cắn đến tiêm chủng làm điểm khởi đầu. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì người dân đến tiêm phòng không chỉ cần được chăm sóc; thông tin về con vật và nơi xảy ra sự việc còn có thể giúp lực lượng thú y xác định nơi cần kiểm tra. Khi các ngành phản hồi kịp thời cho nhau, thành phố có thêm cơ hội phát hiện nguy cơ trước khi bệnh lan rộng.
Lý do phải hành động rõ ràng: số người điều trị dự phòng sau phơi nhiễm tăng từ 5.416 người năm 2022 lên 11.628 người năm 2025. Trong chín tháng đầu năm 2026, Hải Phòng ghi nhận 9.296 người đi tiêm dự phòng và 1.050 trường hợp tiêm huyết thanh kháng dại. Đây không đồng nghĩa tất cả đều mắc bệnh, nhưng là tín hiệu cho thấy mức độ tiếp xúc cần được theo dõi sát. Thành phố cũng ghi nhận hai ca tử vong do bệnh dại trong năm 2024; nguyên nhân chủ yếu được nêu là người bị cắn chủ quan, không đi tiêm vắc-xin và huyết thanh kịp thời.
Phối hợp y tế thú y là mắt xích quyết định
Phòng chống bệnh dại không thể chỉ dựa vào tiêm phòng cho người sau khi bị cắn. Mô hình phối hợp y tế thú y theo cách tiếp cận “Một sức khỏe” đặt cộng đồng, cán bộ y tế, thú y và truyền thông trong cùng một luồng trao đổi thông tin. Khi người dân đến cơ sở y tế, dữ liệu về con vật cắn—tình trạng sức khỏe, việc thả rông và địa điểm xảy ra vụ việc—có thể được chuyển nhanh cho thú y để điều tra, lấy mẫu và xử lý nguy cơ tại nguồn. Đây là điểm mạnh thực chất của mô hình: phản ứng không dừng ở xử trí một ca phơi nhiễm mà nối được hoạt động chăm sóc người với việc kiểm soát bệnh dại ở động vật.
Thực tế địa phương cho thấy vì sao cần duy trì kết nối đó. Khu vực phía Đông Hải Phòng không ghi nhận ổ dịch dại trên động vật từ năm 1999; phía Tây từng có một ổ dịch tại xã Thanh Hà vào tháng 7/2025, do chó mắc bệnh được đưa từ nơi khác về. Các ngành y tế, thú y và chính quyền địa phương phối hợp xử lý kịp thời, ổ dịch được khống chế, không lây lan và không ghi nhận ca bệnh ở người liên quan. Kết quả này củng cố một nhận định: giám sát động vật và chia sẻ thông tin nhanh không phải phần việc phụ, mà là tuyến phòng vệ quan trọng.
Tập huấn biến quy trình thành năng lực phản ứng
Hơn 300 đại biểu tham gia lớp tập huấn, gồm đại diện các sở, CDC Hải Phòng, đơn vị chăn nuôi và thú y, bệnh viện, trung tâm y tế, trạm y tế, cán bộ thú y cơ sở cùng các cơ sở tiêm chủng và điều trị động vật. Quy mô và thành phần này quan trọng vì một quy trình chỉ có tác dụng khi người tiếp nhận tin báo, người khám và tiêm phòng, cùng người điều tra động vật đều hiểu rõ trách nhiệm của mình. Nội dung tập huấn bao gồm nhận biết dấu hiệu dại ở động vật, sàng lọc, lấy và vận chuyển mẫu an toàn sinh học, xử trí ổ dịch, điều trị dự phòng và thực hành phối hợp giám sát, truyền thông nguy cơ. Nhờ vậy, hoạt động tập huấn vừa củng cố kỹ năng vừa tạo dịp để các đơn vị trao đổi kinh nghiệm và thống nhất cách xử lý.
Bước tiếp theo cần là duy trì năng lực ấy trong công việc thường ngày, thay vì xem tập huấn như một sự kiện riêng lẻ. Kế hoạch số 134/KH-UBND về phòng chống bệnh dại giai đoạn 2022–2030 đặt mục tiêu phấn đấu không có người tử vong; định hướng được nêu gồm số hóa dữ liệu tiêm chủng và kê khai vật nuôi, sử dụng phần mềm quản lý đàn và công cụ hỗ trợ giám sát như eIBCM. Cùng với dữ liệu, người dân cần được nhắc không chủ quan sau khi bị cắn, cào hoặc liếm. Vết thương cần được rửa kỹ bằng xà phòng dưới vòi nước ít nhất 15 phút, sau đó đến cơ sở y tế ngay để được tư vấn tiêm vắc-xin và huyết thanh khi cần.
Kết quả phụ thuộc vào phản ứng liên tục
Hải Phòng đang đi đúng hướng khi đặt phối hợp liên ngành và nâng cao năng lực giám sát vào trung tâm của công tác phòng chống bệnh dại. Nhưng số lượt điều trị dự phòng tăng và những ca tử vong từng xảy ra nhắc rằng hội nghị hay quy trình mới chỉ tạo nền tảng; hiệu quả phải được chứng minh bằng việc thông tin từ cơ sở y tế đến thú y được chuyển nhanh, ổ dịch được điều tra sớm và vật nuôi được quản lý chặt hơn. Với người dân, không chờ triệu chứng mới tìm trợ giúp là nguyên tắc sống còn, bởi bệnh dại gần như luôn gây tử vong khi đã phát triệu chứng. Với chính quyền và các đơn vị chuyên môn, đầu tư cho mạng lưới phản ứng, dữ liệu dùng chung và truyền thông thường xuyên mới giúp mục tiêu không có người tử vong trở thành kết quả có thể theo đuổi.
