Manh mối địa phương mở đường cho hành trình hồi hương
Quy tập hài cốt liệt sĩ là quá trình tìm kiếm, xác minh và đưa phần hài cốt của những người hy sinh về nước, thường dựa vào hồ sơ, di vật và thông tin từ cộng đồng nơi họ từng chiến đấu hoặc an nghỉ. Những đợt tìm kiếm mới ở Lào và Campuchia cho thấy tin báo của người dân không chỉ gợi ra địa điểm, mà còn giúp lực lượng xác định nơi cần kiểm tra giữa địa bàn rộng, dấu tích chiến tranh đã đổi thay. Đây là mắt xích có giá trị đặc biệt: thiếu nó, hành trình tìm kiếm liệt sĩ dễ bị kéo dài trong rừng núi, nơi ký ức về vị trí phần mộ phai mờ theo năm tháng. Sự phối hợp của người dân sở tại vì thế cần được nhìn nhận như một phần thiết yếu của công việc đưa các liệt sĩ trở về.
Ở Lào, mỗi manh mối phải đổi bằng những chặng đường hiểm trở
Tại Lào, các lực lượng quân sự Việt Nam đang tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở những địa bàn xa xôi, với địa hình rừng núi, vách đá và suối sâu. Đại tá Trương Viết Hải cho biết Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ số 1 của Bộ CHQS tỉnh Quảng Trị thực hiện nhiệm vụ trong điều kiện nhiều khó khăn; thông tin về liệt sĩ và vị trí mộ cũng đã thay đổi qua nhiều năm. Từ trung tuần tháng 9-2026, Đội 192 của Bộ CHQS TP Huế tìm được 3 hài cốt tại Sekong, còn Đội số 1 quy tập 4 hài cốt ở Khammouane. Đồn Biên phòng Hướng Phùng cùng lực lượng chức năng tìm thấy thêm 3 hài cốt tại khu vực hầm chữ A, bản Mày Văng Lực, tỉnh Savannakhet. Những con số này ghi nhận nỗ lực bền bỉ, nhưng cũng nhắc rằng hài cốt liệt sĩ ở Lào vẫn nằm rải rác trong địa hình khắc nghiệt.
Sáu hài cốt ở Campuchia được tìm thấy nhờ người dân
Trong 5 ngày, từ 27 đến 31-10, Đội K52 đã quy tập thêm 6 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật tại ba tỉnh Rattanakiri, Stung Treng và Preah Vihear, sau khi tiếp nhận tin báo từ người dân địa phương. Tại Rattanakiri, thông tin của ông Sêu Soen giúp đội xác minh địa điểm từng có bộ đội Việt Nam đóng quân và tìm được 2 hài cốt ở suối Ia Chut. Tin báo của ông Đeng Keo dẫn tới 2 hài cốt tại tỉnh Stung Treng; thông tin từ ông Chay Ly giúp tìm thêm 2 hài cốt ở Preah Vihear. Theo Bộ CHQS tỉnh Gia Lai, tính từ ngày 1-1-2025 đến 31-10-2026, Đội K52 đã quy tập 34 hài cốt tại Campuchia. Kết quả ấy khẳng định Đội K52 Campuchia không thể tìm kiếm hiệu quả nếu thiếu sự tin cậy và hợp tác của những người dân nắm giữ ký ức về vùng đất.
Tìm thấy hài cốt mới chỉ là một phần của nhiệm vụ
Sáu hài cốt vừa tìm được ở Campuchia chưa xác định được danh tính, đã phân hủy mạnh và không còn nguyên vẹn. Đội K52 thu thập mẫu sinh phẩm từ răng, xương để xác minh và giám định ADN; các di vật như dép cao su, tăng võng, giày bộ đội, cúc áo và lọ thuốc Penicillin có thể hỗ trợ việc nhận diện. Đây là bước tiếp theo cần thiết, bởi đưa hài cốt về nước chưa đồng nghĩa với việc đã trả lại được tên tuổi cho người đã khuất. Ở Lào, công việc cũng gắn với dân vận và đối ngoại: Đội tìm kiếm số 1 phối hợp chính quyền, người dân địa phương trong các hoạt động xóa đói giảm nghèo, phòng chống thiên tai và dịch bệnh. Cách làm ấy vừa hỗ trợ nhiệm vụ quy tập, vừa bồi đắp quan hệ với cộng đồng có thể cung cấp những manh mối quý giá về sau.
Cộng đồng địa phương là phần không thể thiếu
Những hành trình ở Lào và Campuchia cho thấy tìm kiếm liệt sĩ không chỉ là nhiệm vụ của các đội quân sự. Người dân địa phương giúp khoanh vùng nơi từng có bộ đội Việt Nam đóng quân, chỉ dẫn khu vực chôn cất và cung cấp thông tin mà hồ sơ cũ có thể không còn lưu giữ. Địa hình hiểm trở và dấu tích biến đổi khiến mỗi lời kể cần được xác minh, đối chiếu; nhưng nếu không có lời kể ấy, nhiều nơi có thể không bao giờ được đưa vào diện tìm kiếm. Tin báo của cộng đồng vì vậy không phải chi tiết bên lề, mà là cầu nối giữa ký ức địa phương với hoạt động quy tập hài cốt liệt sĩ. Kết luận cần được nói rõ: muốn đưa thêm người đã hy sinh trở về, lực lượng tìm kiếm phải tiếp tục đồng hành với người dân sở tại, đồng thời kiên trì xác minh danh tính bằng chứng cứ và giám định.
