Dòng vốn JBIC đang tạo “sân chơi mới” cho năng lượng và công nghệ Việt Nam
Việc Nhật Bản, thông qua Ngân hàng Hợp tác quốc tế JBIC, mở rộng hợp tác tài chính với Bộ Tài chính Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng và công nghệ là bước dịch chuyển quan trọng, tạo thêm nguồn vốn dài hạn, chi phí hợp lý cho các dự án điện, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và khởi nghiệp công nghệ, đồng thời giúp hệ thống tài chính Việt Nam kết nối sâu hơn với thị trường vốn quốc tế và nhà đầu tư tổ chức từ Nhật Bản. Ngày 2/10, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn đã làm việc với Chủ tịch Hội đồng quản trị JBIC Maeda Tadashi tại trụ sở Bộ Tài chính, đặt mục tiêu "quy mô vốn huy động gấp đôi" và "hiệu quả sử dụng vốn cũng phải tăng gấp đôi" so với giai đoạn trước. Điều đáng nói là hai bên không chỉ nói về thêm tiền, mà nhấn mạnh việc lựa chọn dự án khả thi, tập trung vào điện và đổi mới sáng tạo, cùng xử lý rủi ro tỷ giá – vấn đề lâu nay khiến nhiều nhà đầu tư e ngại. Với cách tiếp cận này, dòng vốn Nhật Bản không còn là nguồn vay thuần túy, mà trở thành công cụ tái cấu trúc cách Việt Nam đầu tư vào năng lượng và công nghệ.
Tại sao Nhật Bản chọn lúc này để tăng đầu tư năng lượng tại Việt Nam?
Động thái mở rộng nguồn vốn không xảy ra trong khoảng trống: nó phản ánh đồng thời sức ép công nghệ và bất ổn năng lượng toàn cầu. Chủ tịch JBIC Maeda Tadashi chỉ ra rằng sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang làm tăng nhu cầu điện cho các trung tâm dữ liệu, trong khi các gián đoạn chuỗi cung ứng nhiên liệu buộc nhiều nước phải tăng khả năng chống chịu của hệ thống năng lượng. Trong bối cảnh đó, Việt Nam lại đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong 10–20 năm tới và xác định phải tiếp tục huy động nguồn lực khu vực tư nhân. Đây là điểm giao lợi ích rõ ràng: Nhật Bản cần các đối tác tin cậy ở châu Á để triển khai các sáng kiến như Đối tác tăng cường khả năng chống chịu về năng lượng và tài nguyên châu Á (POWERR Asia), còn Việt Nam cần vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản trị rủi ro. Khi JBIC triển khai hỗ trợ xây dựng kho dự trữ dầu chiến lược ở các nước ASEAN, trong đó có Việt Nam, họ đang đặt cược vào vai trò của Việt Nam như một mắt xích năng lượng có tầm khu vực.
Cơ hội cụ thể trong đầu tư năng lượng Nhật Bản: từ nguồn điện tới truyền tải
Nếu chỉ nhìn đây là thêm một vài khoản vay điện, doanh nghiệp Việt Nam sẽ bỏ lỡ phần giá trị lớn nhất. JBIC đã cam kết cấp tín dụng cho 16 khoản vay được Chính phủ bảo lãnh, chủ yếu trong lĩnh vực điện, năng lượng và xi măng, dựa trên nền hợp tác nhiều năm giữa hai bên. Hiện JBIC đang phối hợp với cơ quan Việt Nam và doanh nghiệp Nhật để thúc đẩy các dự án điện sử dụng khí trong nước và khí LNG nhập khẩu – hướng đi phù hợp với nhu cầu chuyển đổi từ than sang nguồn phát thải thấp hơn. Quan trọng hơn, trong năm 2026 JBIC ký thỏa thuận tài chính xanh với BIDV để hỗ trợ các dự án đường dây truyền tải và 15 dự án hợp tác Nhật Bản – Việt Nam trong Cộng đồng Phát thải ròng bằng không châu Á (AZEC). Điều này chuyển trọng tâm từ “chỉ làm thêm nhà máy điện” sang phát triển đồng bộ hạ tầng truyền tải, yếu tố lâu nay bị xem nhẹ. Doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng năng lượng – từ EPC, thiết bị, dịch vụ vận hành đến giải pháp số cho lưới điện – nếu xây được hồ sơ dự án chuẩn quốc tế và đáp ứng các tiêu chí tài chính xanh sẽ có cơ hội tiếp cận JBIC Việt Nam như một đối tác lâu dài, không chỉ là người cho vay.
Quỹ tài chính công nghệ và tham vọng kỳ lân: cửa mở nhưng không dành cho mọi ai
Làn sóng vốn Nhật Bản không dừng ở năng lượng. JBIC đã mở rộng đầu tư vào doanh nghiệp khởi nghiệp thông qua các quỹ đầu tư mạo hiểm; giai đoạn đầu chủ yếu qua quỹ, sau đó bổ sung tư vấn đầu tư và quản lý tài sản thông qua công ty con JBIC IG Partners. Đây là cấu trúc quỹ tài chính công nghệ điển hình: tiền đi cùng năng lực tư vấn và mạng lưới đối tác, thứ mà nhiều startup Việt Nam đang thiếu. Không phải ngẫu nhiên Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn nói ông "rất kỳ vọng trong thời gian tới sẽ có một số kỳ lân được tài trợ vốn bởi JBIC". Nhưng kỳ vọng này chỉ thực tế nếu hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam dịch chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào đốt tiền sang tạo giá trị công nghệ rõ ràng, gắn với nhu cầu chuyển đổi số, nâng cao năng suất lao động và kết nối với khu vực FDI. Các đội ngũ sáng lập muốn chạm tới quỹ Nhật phải chuẩn bị để chịu kỷ luật minh bạch tài chính, quản trị rủi ro ngoại tệ, và khả năng mở rộng ra ASEAN – nơi JBIC tuyên bố hướng tới các startup ở giai đoạn phát triển tiếp theo với nhu cầu vốn lớn hơn.
Hợp tác Nhật Bản – Việt Nam mở đường ra thị trường vốn quốc tế: ai sẽ hưởng lợi?
Điểm gây chú ý nhưng dễ bị bỏ qua là kế hoạch cùng nghiên cứu huy động vốn trên thị trường quốc tế, bao gồm phương án phát hành trái phiếu mà JBIC sẵn sàng tư vấn. JBIC cho biết họ thường hỗ trợ tổ chức phát hành nước ngoài tiếp cận thị trường Nhật để phát hành trái phiếu Samurai, thậm chí trong một số trường hợp xem xét bảo lãnh tới 95% khối lượng trái phiếu và có thể trực tiếp đầu tư. Điều này đặt ra một chuẩn chơi mới cho các ngân hàng, tập đoàn và định chế tài chính Việt Nam: thay vì chỉ trông vào tín dụng trong nước, họ có thể bước ra thị trường vốn Nhật với sự đồng hành kỹ thuật của JBIC. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn đề nghị JBIC tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ nghiên cứu khả năng huy động vốn quốc tế và phát triển thị trường tài chính trong nước. Về phía JBIC, tổ chức này khẳng định tiếp tục phối hợp, cung cấp thông tin và hỗ trợ Bộ Tài chính Việt Nam trong quá trình đó. Nếu quá trình này đi đến phát hành thành công, lợi ích sẽ không chỉ nằm ở khối nhà nước: nó tạo chuẩn tham chiếu về quản trị, minh bạch và cấu trúc sản phẩm, từ đó nâng mặt bằng cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa trong mắt nhà đầu tư khu vực. Nhưng để tận dụng, doanh nghiệp phải chuyển mình trước, không thể chờ hệ thống chính sách làm thay phần việc chuẩn hóa năng lực tài chính của mình.
