Sức ép tăng, nhưng lối thoát đàm phán chưa khép lại
Sức ép Mỹ-Iran là sự kết hợp giữa trừng phạt kinh tế, đe dọa sử dụng sức mạnh quân sự và lời mời đàm phán nhằm buộc Tehran nhượng bộ về hạt nhân, tên lửa, các lực lượng đồng minh và an ninh hàng hải. Đây là chiến lược có thể tạo đòn bẩy, nhưng mỗi nấc tăng sức ép cũng mở rộng nguy cơ xung đột ngoài dự tính. Tháng trước, Iran đề nghị mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán hạt nhân trong vòng một tuần, với điều kiện Washington dỡ phong tỏa hải quân, miễn trừng phạt hoạt động bán dầu và giải phóng tài sản bị đóng băng; Ngoại trưởng Abbas Araghchi nói đề xuất vẫn còn hiệu lực. Trump đã từ chối. Lựa chọn của Iran vì thế không chỉ là nhượng bộ hay đối đầu: Tehran có thể giữ đề xuất làm cửa ngỏ, trong khi chờ xem Washington sẵn sàng trả giá chính trị và quân sự đến đâu.
Trump mô tả cách tiếp cận của Mỹ là xử lý vấn đề với Iran mà không gây ồn ào, đồng thời nói Tehran đang chịu áp lực kinh tế ngày càng tăng. Khoảng cách giữa lời lẽ chừng mực và sức ép thực tế là đáng chú ý: Washington có thể tuyên bố không muốn phô trương, nhưng Tehran sẽ đánh giá chính sách qua phong tỏa, trừng phạt và những mục tiêu quân sự đang được cân nhắc.
Đòn bẩy kinh tế là nền tảng, không phải giải pháp tự đủ
Mỹ gây sức ép Iran trước hết bằng cách siết các biện pháp kinh tế. Washington có thể mở rộng trừng phạt thứ cấp đối với ngân hàng, nhà máy lọc dầu và cảng nước ngoài giao dịch dầu Iran, thực thi nghiêm phong tỏa hải quân và áp dụng Đạo luật Trừng phạt Iran. Ưu điểm của lựa chọn này là duy trì được sức ép song song với đàm phán, thay vì lập tức đưa binh sĩ vào một cuộc đối đầu trực tiếp. Nhưng trừng phạt không bảo đảm Tehran sẽ nhượng bộ. Nếu giới lãnh đạo Iran tin rằng sức ép sẽ giảm theo thời gian, họ có thể chọn chịu đựng, tìm đường duy trì xuất khẩu hoặc biến đối đầu thành lý do củng cố đoàn kết trong nước. Vì vậy, áp lực kinh tế có giá trị nhất khi nó gắn với một đề nghị cụ thể, có thể kiểm chứng và có lộ trình giảm trừng phạt rõ ràng. Nếu Washington chỉ gia tăng tổn thất mà không chỉ ra lối thoát, công cụ gây sức ép dễ trở thành động lực cho vòng trả đũa tiếp theo.
Đây là điểm khó trong tính toán của Trump Iran: đe dọa lớn hơn có thể khiến Iran tin rằng trì hoãn sẽ đắt đỏ, nhưng đe dọa thiếu giới hạn cũng có thể làm Tehran kết luận rằng nhượng bộ không đem lại an toàn. Sức ép kinh tế cần được duy trì có điều kiện, thay vì trở thành mục tiêu tự thân.
Không kích và phương án trên bộ làm tăng mức cược
Nếu trừng phạt không đem lại kết quả, Washington có thể nối lại chiến dịch không kích nhằm vào các đơn vị tên lửa, cơ sở hạt nhân, hạ tầng năng lượng, doanh nghiệp liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và các chỉ huy bị xem là cản trở thỏa thuận. Theo thông tin truyền thông được dẫn lại, Trump nói với các cố vấn rằng ông dự kiến nối lại không kích sau bầu cử giữa nhiệm kỳ. Đòn đánh có thể làm suy yếu năng lực quân sự, nhưng cũng trao cho Tehran lý do và cơ hội đáp trả. Phương án trên bộ nguy hiểm hơn nhiều. Chiếm đảo Kharg sẽ đặt vào tay Mỹ một đòn bẩy trực tiếp đối với điểm xử lý khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran. Tuy nhiên, kiểm soát cảng không đồng nghĩa kiểm soát được phản ứng của Iran. Các lựa chọn khác như chiếm đảo gần eo biển hoặc thu hồi uranium làm giàu cao đòi hỏi lực lượng, hậu cần và phòng không lớn. Khoảng 50.000 binh sĩ cùng 19 tàu chiến Mỹ hiện diện trong khu vực, với thời gian triển khai kéo dài sang năm 2027, nhưng lực lượng sẵn có không xóa được rủi ro chiến dịch.
Mỗi vị trí Mỹ chiếm giữ có thể trở thành mục tiêu cố định cho tên lửa, máy bay không người lái và xuồng nhỏ của Iran. Phương án quân sự vì thế có thể tạo sức ép tức thời, nhưng cũng làm tăng khả năng Washington bị kéo vào nhiệm vụ bảo vệ lãnh thổ, duy trì phong tỏa và đáp trả các đòn tấn công liên tiếp.
Rủi ro lớn nhất là đòn bẩy biến thành vòng xoáy trả đũa
Tehran có thể đáp trả bằng cách đe dọa hàng hải, tấn công căn cứ Mỹ trong khu vực hoặc dựa vào các lực lượng đồng minh. Hệ quả không dừng ở chiến trường: gián đoạn eo biển Hormuz và hạ tầng năng lượng vùng Vịnh có thể đẩy giá dầu lên cao, ảnh hưởng đến chi phí nhiên liệu và sinh hoạt của người dân ở nhiều nước. Căng thẳng Mỹ Iran vì vậy không phải một cuộc mặc cả chỉ có Washington và Tehran chịu hậu quả. Một chiến dịch mới còn tiêu hao đạn dược mà Mỹ muốn dành cho những tình huống khẩn cấp khác. Hơn nữa, tấn công từ bên ngoài đôi khi khiến chính quyền bị gây sức ép đoàn kết hơn, thay vì chia rẽ. Đó là lý do lời đe dọa quân sự chỉ có ích nếu đi kèm mục tiêu giới hạn và một con đường rút lui có thể chấp nhận được cho cả hai bên.
Washington nên ưu tiên siết thực thi trừng phạt, giữ kênh thương lượng mở và làm rõ điều kiện để nới sức ép; các phương án quân sự nên là biện pháp dự phòng, không phải lịch trình mặc định. Tehran cũng cần nhận thấy rằng mở lại hàng hải và nối lại đàm phán có thể đem lại lợi ích cụ thể. Nếu hai bên chỉ tăng đòn bẩy mà không tạo lối thoát, nguy cơ va chạm sẽ lớn hơn khả năng đạt thỏa thuận. Kết luận thẳng thắn: Trump còn nhiều công cụ, nhưng công cụ mạnh nhất có thể là sức ép đủ tin cậy để đàm phán, chứ không phải một cuộc leo thang mà không bên nào kiểm soát được.
