Từ dòng sông lịch sử đến trục phát triển đô thị mới
Quy hoạch ven sông Hồng Hà Nội là kế hoạch điều chỉnh không gian hai bờ sông Hồng để hình thành trục đại lộ cảnh quan, dải xanh trung tâm và các khu đô thị, dịch vụ, văn hóa mới, vừa mở rộng phát triển đô thị vừa đảm bảo an toàn lũ, sinh thái và gìn giữ bản sắc lịch sử của vùng châu thổ này. Điểm mấu chốt của kế hoạch là: Hà Nội quyết định quay mặt về phía sông Hồng, dùng chính dòng sông đã tạo nên Thăng Long để mở dư địa tăng trưởng cho thế kỷ tới. Trong nhiều thập niên, đô thị Hà Nội phát triển chủ yếu “hướng vào trong”, trong khi sông Hồng bị tách khỏi đời sống thành phố bởi hệ thống đê điều và hạ tầng thiếu kết nối. Nay, việc điều chỉnh quy hoạch phân khu ven sông Hồng ở tỷ lệ 1/5.000, đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, cùng việc lấy ý kiến rộng rãi các cơ quan, tổ chức, chuyên gia và người dân, cho thấy thành phố đã coi đây là một bước ngoặt chiến lược, không phải một dự án chỉnh trang cảnh quan đơn lẻ.
Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng: “xương sống” mới của không gian đô thị
Theo định hướng quy hoạch chung với tầm nhìn 100 năm, Hà Nội được tổ chức theo cấu trúc 9 cực phát triển, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực; trong đó trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là một trong những trục phát triển chính, đóng vai trò “xương sống” kỹ thuật và không gian của đô thị. Đây không chỉ là tuyến đường 8–10 làn xe dọc hai bờ sông, mà là hành lang xanh trung tâm, trục kinh tế, thương mại, dịch vụ gắn với văn hóa sáng tạo, khoa học và công nghệ. Điểm quan trọng là thành phố nhìn nhận dự án như công cụ tái cấu trúc lại toàn bộ không gian đô thị và mở ra dư địa phát triển mới cho nhiều thập niên tới, thay vì coi nó là một công trình giao thông đơn thuần. Nói cách khác, sông Hồng được đặt vào đúng vị thế của “động mạch chủ” của đô thị hiện đại: vừa là không gian công cộng lớn nhất, vừa là trục kết nối các cực phát triển vùng ven và mạng lưới khu vực.
Hơn 1.000 ha đất ven sông: nâng cao, tái tổ chức và quản lý rủi ro lũ
Dự án sông Hồng Hà Nội sẽ nghiên cứu nâng cao và phát triển hơn 1.000 ha đất bãi ven sông so với phương án phòng chống lũ trước đây, trên cơ sở mô phỏng thủy văn – thủy lực để đánh giá tác động tới an toàn thoát lũ. Đây là quyết định táo bạo: đưa không gian vốn bị coi là vùng rủi ro vào bản đồ phát triển đô thị, nhưng đồng thời đặt bài toán an toàn lên hàng đầu. Kế hoạch nhấn mạnh nguyên tắc tôn trọng địa hình tự nhiên tối đa, giảm thiểu tác động tiêu cực, bảo đảm không gian thoát lũ phù hợp với các quy hoạch đê điều đã được phê duyệt. Theo các chuyên gia lịch sử, sông Hồng từng được nhìn nhận như “dòng sông dữ” với chế độ thủy văn phức tạp, tạo áp lực lũ lụt thường xuyên cho cư dân đồng bằng. Chính vì thế, việc khai thác sông Hồng hôm nay buộc phải là quá trình tổ chức lại không gian trên nguyên tắc hài hòa giữa an toàn, sinh thái, hạ tầng, phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa. Nếu rủi ro lũ không được kiểm soát bằng khoa học và quản trị, trục đại lộ cảnh quan sẽ khó trở thành động lực thực sự mà có thể chuyển thành gánh nặng.
Ba phân đoạn phát triển: từ dải sinh thái đến “phòng khách đô thị” hai bờ
Quy hoạch ven sông chia không gian sông Hồng thành ba phân đoạn với chức năng khác nhau, cho thấy tư duy phát triển đô thị gắn với bản chất từng vùng. Đoạn từ cầu Hồng Hà đến cầu Thăng Long, khoảng 3.436 ha, được định hướng theo hướng sinh thái, bảo tồn tự nhiên và thể thao, với công viên chủ đề, nông nghiệp đô thị phục vụ du lịch, nông trại sinh thái và không gian xanh đa chức năng. Đoạn từ cầu Thăng Long đến cầu Thanh Trì, khoảng 4.548 ha, là khu trung tâm của phân khu, nơi tập trung các công trình văn hóa, thương mại, dịch vụ, công viên công nghệ, lễ hội, lịch sử, nghệ thuật, giải trí và làng nghề, hình thành “phòng khách đô thị” ở bờ phải – kết hợp công viên, chỉnh trang khu dân cư hiện hữu và các công trình điểm nhấn. Bờ trái sông Hồng được dành cho các chức năng đô thị hiện đại, công trình công cộng và nhà ở, kết nối với hệ thống công viên hai bờ và các không gian giữa dòng. Đoạn từ cầu Thanh Trì đến cầu Mễ Sở, khoảng 3.435 ha, tập trung vào không gian thương mại, dịch vụ, giao thông và sinh thái, gắn với chuyển đổi dần các cảng hàng hóa thành cảng du lịch và các điểm dịch vụ ven sông. Cách tổ chức theo phân đoạn này cho thấy mục tiêu không chỉ “đẹp lên” mà là tạo ra những cực hoạt động khác nhau, phục vụ cả cư dân lẫn du khách.
Tác động tới người dân và tương lai phát triển đô thị Hà Nội
Điều quan trọng nhất với người dân không phải là bản vẽ quy hoạch, mà là cách sông Hồng bước vào đời sống hàng ngày. Các không gian dọc trục đại lộ cảnh quan được thiết kế để đáp ứng nhu cầu đa dạng của cư dân và du khách – vui chơi, giải trí, thể thao, lễ hội, sự kiện – và có thể tiếp cận bằng đường đi bộ, xe đạp, chạy bộ một cách thuận tiện. Hệ thống nhà ở mới sẽ ưu tiên bố trí quỹ nhà tái định cư phục vụ giải phóng mặt bằng, nhà ở xã hội, nhà ở cho người thu nhập thấp và các mục đích theo quy định, thay vì chỉ tập trung vào phân khúc thương mại. Theo tầm nhìn phát triển “Văn hóa – Văn minh – Hiện đại – Hạnh phúc”, Hà Nội đặt con người vào vị trí trung tâm và coi văn hóa là hạt nhân chiến lược phát triển kinh tế – xã hội. Nếu thành phố giữ được nguyên tắc đó khi triển khai trục đại lộ cảnh quan sông Hồng – từ lựa chọn nhà đầu tư tới cách vận hành không gian công cộng – dự án có thể trở thành biểu tượng cho hình ảnh Hà Nội “Văn hiến – Bản sắc – Sáng tạo”, mở ra một không gian phát triển đô thị bình đẳng hơn thay vì chỉ là mặt tiền mới cho thủ đô. "A preliminary proposal notably calls for more than 1,000 hectares of additional land to be developed and raised above flood levels compared with the previous flood prevention plan, while still ensuring flood drainage safety." Giai đoạn đầu sẽ triển khai trục đại lộ cảnh quan hai bờ, một số công viên công cộng, “phòng khách đô thị”, khu tái định cư Linh Nam, Long Biên cùng các dự án giải phóng mặt bằng riêng lẻ, trước khi các hạng mục khác được triển khai ở những giai đoạn sau. Với tổng cộng 18 dự án thành phần, kế hoạch dự kiến hoàn thành vào khoảng năm 2038, đồng nghĩa với việc người dân sẽ chứng kiến từng bước sông Hồng được “trả lại” cho đời sống đô thị trong hơn một thập niên tới.
