Sông Hồng phát triển: Từ đê bao phòng lũ đến trục đô thị mới
Sông Hồng phát triển thành trục hạ tầng đa chức năng nghĩa là cùng một không gian ven sông vừa đảm nhiệm nhiệm vụ phòng chống lũ lụt, vừa là hành lang giao thông, không gian đô thị mới và tuyến du lịch di sản văn hóa liên kết các địa phương dọc hai bờ. Trong bức tranh này, Hà Nội và Hưng Yên đang chủ động biến các dự án đê điều, đường ven sông và cầu vượt sông thành công cụ tái cấu trúc không gian vùng, thay vì chỉ coi đó là hạ tầng phòng chống thiên tai. Hướng tiếp cận đó không trung tính: nó thể hiện lựa chọn chiến lược biến nguy cơ thiên tai thành cơ hội phát triển, nhưng đồng thời đặt ra rủi ro nếu phát triển nóng lấn át an toàn lũ và sinh kế của cư dân ven sông.
Nâng cấp đê bao Hà Nội: Hàng rào chống lũ hay đại lộ phát triển?
Dự án cải tạo, nâng cấp đê tả Hồng đoạn từ K48+165 đến K64+126 đang được Hà Nội thi công khẩn trương, với tổng mức đầu tư 478 tỷ đồng. Về danh nghĩa, đây là công trình phòng chống thiên tai, nhưng cách thiết kế cho thấy mục tiêu lớn hơn: đê được gia cố, mở rộng mặt đường, bổ sung hệ thống thoát nước, chiếu sáng, trồng cỏ gia cố mái đê và hoàn thiện điếm canh. Nói cách khác, nâng cấp đê bao Hà Nội đang biến tuyến phòng chống lũ lụt thành một trục giao thông ven sông, mở đường cho quá trình đô thị hóa các xã Đông Anh, Thiên Lộc, Vĩnh Thanh. Một câu nói rất dễ trích dẫn ở đây là: "Dự án Cải tạo, nâng cấp đê tả Hồng sau khi hoàn thành sẽ đáp ứng đa mục tiêu theo định hướng phát triển chung của thành phố Hà Nội".
Tuy vậy, con đường biến đê thành đại lộ ven sông không hề bằng phẳng. Giá vật liệu như đất đắp, đá, cát vàng tăng cao và nguồn cung khan hiếm khiến nhà thầu gặp khó. Mặt đê chật hẹp, lưu lượng ô tô, xe máy đông, khiến thi công bị giới hạn trong khung giờ nhất định. Dù dự án được khởi công từ đầu tháng 4-2025 và dự kiến hoàn thành trong năm 2027, tiến độ bị kéo căng giữa áp lực an toàn lũ và nhu cầu đi lại của người dân. Chính quyền cơ sở buộc phải giám sát sát sao, vừa ép tiến độ, vừa giữ kỷ luật phòng chống lũ lụt, nếu không muốn đê tả Hồng biến thành một đại công trường kéo dài, mất an toàn và gây bức xúc.
Hưng Yên và bài toán du lịch di sản văn hóa dọc sông Hồng
Trái với Hà Nội nhấn mạnh vào đê điều, Hưng Yên đặt cược vào một tuyến đường ven sông Hồng gắn nhãn “kết nối di sản văn hóa du lịch và phát triển kinh tế”. Việc Hội đồng nhân dân tỉnh thông qua Nghị quyết số 64/NQ-HĐND để điều chỉnh chủ trương đầu tư cho dự án này cho thấy tầm nhìn rõ ràng: dùng kết nối giao thông sông Hồng như một trục kéo theo du lịch di sản văn hóa và thương mại. Sau điều chỉnh, tổng mức đầu tư dự án lên tới 10.808 tỷ đồng, với thời gian thực hiện giai đoạn 2023-2029. Một phát biểu đáng trích là: "Sau điều chỉnh, tổng mức đầu tư dự án dự kiến là 10.808.000 triệu đồng, tương đương 10.808 tỉ đồng".
Về kỹ thuật, tuyến chính rộng 24,5m, gồm 6 làn xe cơ giới, dải phân cách rộng 5m, kết hợp tận dụng tối đa hệ thống đê và đường gom hiện trạng để hạn chế giải phóng mặt bằng. Đoạn khớp nối với Hà Nội có tổng bề rộng khoảng 52,5m, các đoạn khác lên tới khoảng 69,5m, cho thấy quy mô của một đại lộ ven sông Hồng tương lai. Việc bổ sung cầu Xuân Quan vượt sông Bắc Hưng Hải với kết cấu vòm thép nhồi bê tông rộng 26m, 6 làn xe cho thấy Hưng Yên không chỉ nghĩ về một tuyến đường dọc, mà là một mạng lưới kết nối giao thông sông Hồng – Bắc Hưng Hải. Câu hỏi đặt ra là: liệu du lịch di sản văn hóa có đủ sức “lấp đầy” đại lộ này, hay nó sẽ lại trở thành một trục đô thị hóa như bao tuyến đường ven sông khác?
Tác động tới cư dân ven sông: Lợi ích đi lại, áp lực đô thị hóa
Ở tầng người dân, các dự án sông Hồng phát triển mang hai gương mặt. Một mặt, hạ tầng mới rõ ràng cải thiện đời sống: đê tả Hồng sau khi nâng cấp sẽ "vừa đảm bảo an toàn phòng chống thiên tai, chống lấn chiếm hành lang đê, vừa tạo cảnh quan môi trường, hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông, phục vụ nhu cầu đi lại của nhân dân". Các xã ven đê có thêm đường rộng, hệ thống chiếu sáng, cảnh quan sạch đẹp; người dân được hưởng lợi từ kết nối nhanh hơn vào nội đô và các khu công nghiệp, dịch vụ. Ở Hưng Yên, một tuyến đường 6 làn xe nối thẳng đến Hà Nội mở ra cơ hội kinh doanh du lịch, dịch vụ dọc sông Hồng.
Mặt khác, đô thị hóa áp lực đi kèm: giá đất tăng, mô hình sinh kế nông nghiệp dần bị đẩy lùi, và nguy cơ lấn chiếm, bê tông hóa hành lang phòng chống lũ lụt nếu quản lý lỏng lẻo. Khi đê bao trở thành “đại lộ ven sông”, chính quyền rất dễ bị cám dỗ cấp phép dày đặc dự án đô thị, nhà hàng, khu nghỉ dưỡng sát chân đê. Nếu thiếu quy hoạch nghiêm và giám sát chặt, lợi ích kinh tế ngắn hạn có thể làm suy yếu chức năng phòng chống lũ lụt của hệ thống đê, đặt cộng đồng ven sông vào thế rủi ro cao hơn trong những mùa mưa cực đoan. Do đó, người dân không chỉ cần đường đẹp, mà còn cần cam kết dài hạn về an toàn lũ và không gian sống ven sông.
Kết luận: Sông Hồng phải là trục phát triển an toàn, không chỉ là trục giao thông
Nhìn tổng thể, các dự án nâng cấp đê tả Hồng của Hà Nội và tuyến đường kết nối di sản dọc sông Hồng của Hưng Yên đang tái định nghĩa vai trò con sông này: từ biên giới tự nhiên thành trục hạ tầng – đô thị – du lịch của cả vùng. Đó là cơ hội hiếm để vừa nâng cấp phòng chống thiên tai, vừa tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng dựa vào sông. Tuy nhiên, mọi quyết định quy hoạch và đầu tư cần nhớ một nguyên tắc: sông Hồng trước hết là dòng thoát lũ của cả lưu vực, rồi mới là đại lộ, là tuyến du lịch. Nếu ưu tiên phát triển làm tổn hại năng lực phòng chống lũ lụt, mọi lợi ích kinh tế ngắn hạn sẽ bị xóa sạch chỉ sau một mùa nước lớn. Sông Hồng chỉ thực sự phát triển khi nó trở thành trục phát triển an toàn, bền vững cho cả hai bờ, không để ai đứng trên “đê đẹp” nhưng sống trong bất an.
