Từ thư viện “cho có” đến không gian học tích hợp số
Dự án thư viện số học sinh của Tập đoàn FPT là chương trình xây mới và nâng cấp 38 thư viện trường học vùng khó, biến những phòng sách thiếu thốn thành không gian học tập tích hợp sách in, học liệu kỹ thuật số và công nghệ, nhằm thu hẹp khoảng cách tri thức giữa học sinh nông thôn, miền núi với khu vực thuận lợi.
Điểm đáng nói không chỉ là số lượng thư viện, mà là cách FPT định nghĩa lại vai trò thư viện trong giáo dục vùng khó khăn. Nhân dịp kỷ niệm 38 năm thành lập, FPT cùng Quỹ Hy vọng khởi động chương trình xây mới, cải tạo 38 thư viện tại 38 trường có điều kiện học tập còn hạn chế trên cả nước. Đây là lựa chọn có tính biểu tượng, nhưng cũng là thông điệp: muốn nói về chuyển đổi số trong giáo dục, phải bắt đầu từ hạ tầng căn bản nhất – nơi trẻ đọc sách và tự học mỗi ngày. Theo kế hoạch, toàn bộ 38 thư viện sẽ được xây mới hoặc nâng cấp tại những điểm trường vùng sâu, vùng xa, nơi trước đây học sinh gần như không có cơ hội chạm vào học liệu số hay thiết bị học tập hiện đại.
Thiết kế lại thư viện: sách, học liệu số và trải nghiệm
Cốt lõi của dự án không phải là đặt thêm vài giá sách, mà là tái thiết kế hoàn toàn trải nghiệm thư viện. Từ những thư viện còn thiếu sách, thiết bị, FPT hướng đến kiến tạo không gian học tập hiện đại, nơi sách in, học liệu kỹ thuật số và công nghệ cùng hiện diện trong một hệ sinh thái thống nhất. Theo đại diện FPT, mục tiêu cuối cùng không phải là xây được bao nhiêu phòng thư viện hay trao bao nhiêu thiết bị, mà là tạo nên “một không gian học tập sống trong trường học” – nơi trẻ hình thành thói quen đọc, biết tự tìm kiếm tri thức và làm quen với phương thức học tập trong môi trường số.
Mỗi thư viện được khảo sát kỹ từ hiện trạng, nhu cầu nhà trường đến thói quen sử dụng của học sinh. Không gian được thiết kế sáng, mở, thân thiện với nhiều khu vực: đọc cá nhân, học nhóm, khu sử dụng thiết bị số, giúp thư viện không còn là căn phòng chỉ mở khi có tiết, mà trở thành nơi các em chủ động ghé vào giờ ra chơi để đọc, tra cứu, khám phá điều mới. Ít nhất 1.000 đầu sách được bổ sung theo nhu cầu từng trường, song hành với lớp công nghệ: kho học liệu điện tử, kết nối Internet và các công cụ hỗ trợ học tập. Thay vì đối lập sách giấy với công nghệ trường học, dự án cố tình đặt chúng cạnh nhau để văn hóa đọc, học liệu kỹ thuật số và hoạt động trải nghiệm cùng nuôi dưỡng thói quen học suốt đời.
Trải nghiệm tại Vĩnh Trinh: khi thư viện số chạm tay học sinh
Không khó để nói về chuyển đổi số trên giấy; điểm mấu chốt là câu chuyện tại từng trường cụ thể. Tại Trường Tiểu học Vĩnh Trinh, đại diện FPT và Quỹ Hy vọng đã bàn giao một thư viện số với 15 máy tính bảng, tai nghe và tài khoản học trực tuyến, giúp học sinh tiếp cận học liệu kỹ thuật số và làm quen với phương thức học tập dựa trên công nghệ. Cùng lúc, nhà trường nhận “Tủ sách ước mơ” với hơn 1.500 cuốn về truyện thiếu nhi, kỹ năng sống, tâm lý, khoa học tự nhiên… khuyến khích mạnh mẽ thói quen đọc của học sinh.
Điều quan trọng hơn số lượng thiết bị là cách chúng được đưa vào đời sống lớp học. Học sinh được cán bộ FPT hướng dẫn làm quen với các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ học tập, thao tác cơ bản trên hệ thống thư viện số để tự tìm và sử dụng nội dung phù hợp. Nhờ đó, thư viện số học sinh không còn là một phòng máy “trưng bày”, mà trở thành không gian các em tự tin sử dụng mỗi ngày. Hoạt động này cho thấy, nếu có thiết kế sư phạm đi kèm, công nghệ trường học hoàn toàn có thể trở thành “ngôn ngữ thứ hai” của trẻ vùng khó, thay vì rào cản mới.
Tác động tới giáo dục vùng khó khăn: thu hẹp khoảng cách số
Giáo dục vùng khó khăn từ lâu mắc kẹt trong vòng lặp thiếu sách, thiếu thiết bị, thiếu cơ hội cập nhật kiến thức. Dự án 38 thư viện của FPT hướng thẳng vào điểm nghẽn đó: từ một thư viện tại trường, học sinh có thể tiếp cận đồng thời sách giấy, kho học liệu điện tử và các công cụ hỗ trợ học tập mà trước đây các em ít có điều kiện sử dụng. Đối với những địa bàn hạn chế điều kiện học tập, một thư viện kết nối Internet, có sách, thiết bị và học liệu số không chỉ bổ sung thêm không gian đọc, mà còn trở thành điểm tiếp cận tri thức mới, nơi học sinh vùng nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa hình thành thói quen đọc, kỹ năng tìm kiếm thông tin và năng lực tự học trong môi trường số.
Đến nay, chương trình đã hoàn thành gần 10 trong tổng số 38 thư viện và đang tiếp tục triển khai tại các điểm trường còn lại. Trước đó, từ năm 2023 đến hết 2025, FPT và Quỹ Hy vọng đã trao 120 thư viện điện tử cho các trường vùng khó, tạo nền tảng để nhân rộng mô hình thư viện số học sinh. Khi thư viện được dùng làm tiêu chí đo hiệu quả – tức đo bằng mức độ học sinh bước vào, ở lại và quay lại – thì các con số không còn khô cứng. Ở những nơi áp dụng mô hình thư viện số, sau khi được hướng dẫn qua các tiết đọc, khoảng 90% học sinh có thể tự truy cập nền tảng học trực tuyến để phục vụ bài học; vào giờ ra chơi, 95% học sinh chủ động đến thư viện để đọc, học và tìm nội dung mới. Đây là minh chứng rõ ràng rằng, nếu được thiết kế đúng, học liệu kỹ thuật số không làm mất đi thói quen đọc, mà làm nó mạnh hơn.
Hơn cả từ thiện: chiến lược dài hơi cho công nghệ trường học
Dễ xem dự án này như một hoạt động trách nhiệm xã hội, nhưng nếu dừng ở đó thì đánh giá thấp tầm dài hạn của nó. FPT chủ động gắn dự án thư viện với mục tiêu chuyển đổi số ngành thư viện đến 2025, định hướng 2030 – trong đó nhấn mạnh phát triển thư viện số, tăng khả năng tiếp cận và chia sẻ tài nguyên thông tin. Nói cách khác, 38 thư viện không phải những “ốc đảo đẹp đẽ” giữa vùng khó, mà là những điểm mẫu để địa phương có thể đo hiệu quả, nhân rộng mô hình thư viện số học sinh trong tương lai.
Điểm đáng giá nữa là cách FPT huy động nội lực: Quỹ Người FPT Vì cộng đồng, đóng góp ngày lương của cán bộ nhân viên, cùng Quỹ Hy vọng và đối tác, tạo nguồn lực tài chính và con người để duy trì dự án. 38 đội triển khai từ các công ty thành viên FPT đồng hành với từng trường, từ khảo sát, thiết kế đến bàn giao thư viện. Song song trang thiết bị, các workshop về AI, công nghệ và kỹ năng số giúp học sinh học cách tìm, lựa, kiểm chứng và dùng thông tin thay vì chỉ tiếp nhận nội dung có sẵn. Nếu được tiếp tục theo hướng “không chỉ đầu tư cơ sở vật chất, sách và thiết bị, mà cùng nhà trường tổ chức hoạt động để thư viện được sử dụng thường xuyên”, những thư viện này có thể trở thành nền móng vững cho một thế hệ học sinh vùng khó khăn bước vào kỷ nguyên số với sự tự tin, chứ không chỉ với sự tò mò.
