Bệnh tim mạch ASEAN: Từ con số 36,8 triệu đến cảnh báo phải chuyển sang dự phòng
Bệnh tim mạch ASEAN là nhóm bệnh liên quan đến tim và mạch máu đang gây ra gánh nặng sức khỏe khổng lồ trong khu vực, với hàng chục triệu người sống chung với bệnh, hàng triệu ca tử vong mỗi năm và hệ thống y tế bị kéo căng bởi chi phí điều trị dài hạn, trong bối cảnh dân số già đi nhanh, đô thị hóa và lối sống ít vận động làm nguy cơ ngày càng tăng. Điểm mấu chốt hôm nay không phải là chúng ta điều trị bệnh tim mạch tốt đến đâu, mà là ASEAN đã chậm chuyển từ điều trị sang dự phòng. Theo dữ liệu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu, 10 quốc gia trong khu vực hiện có khoảng 36,8 triệu người sống chung với bệnh tim mạch và 1,66 triệu ca tử vong mỗi năm. Số người mắc đã tăng gần 150% so với năm 1990. Đây không còn là câu chuyện của vài bệnh viện tuyến cuối, mà là lời cảnh báo rằng mô hình chăm sóc sức khỏe hiện tại đang đi sai hướng nếu vẫn đặt trọng tâm vào can thiệp muộn thay vì phòng ngừa bệnh tim.
Vì sao mô hình “chữa là chính” đang đẩy hệ thống y tế vào ngõ cụt
Trong hơn ba thập kỷ, bệnh tim mạch ASEAN tăng gần 150% chủ yếu do già hóa dân số, đô thị hóa, ít vận động, chế độ ăn nhiều muối, hút thuốc lá và sự bùng nổ của tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, rối loạn lipid máu. Thế nhưng phần lớn nguồn lực y tế vẫn dồn cho điều trị chuyên sâu, từ can thiệp mạch vành đến phẫu thuật tim hở, trong khi phòng ngừa bệnh tim bị xem như “phần phụ”. Hệ quả là các bệnh viện ngày càng quá tải bởi nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy tim – những biến chứng của các yếu tố nguy cơ âm thầm không được kiểm soát. Khi 42,4 triệu năm sống khỏe mạnh bị mất do bệnh tim mạch và tử vong sớm, chúng ta phải thừa nhận: tiếp tục mở rộng giường bệnh, mua thêm máy móc mà không kiểm soát yếu tố nguy cơ chỉ là cách đắt đỏ để chấp nhận thất bại. Quy mô vấn đề đã vượt xa phạm vi điều trị tại cơ sở y tế, đòi hỏi chiến lược phòng ngừa bệnh tim ở cấp cộng đồng và toàn hệ thống.
AFCC Brunei: Tín hiệu chính trị cho bước ngoặt từ điều trị sang dự phòng
Sự thay đổi tư duy không diễn ra trong phòng khám đơn lẻ, mà đang được đặt lên bàn nghị sự khu vực. Tại Hội nghị Tim mạch Đông Nam Á lần thứ 30 (AFCC 2026) ở Brunei Darussalam, diễn ra từ ngày 15 đến 18/10 với hơn 700 nhà khoa học và bác sĩ tham dự, Chủ tịch Liên đoàn Tim mạch Đông Nam Á GS.TS Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh rằng không một quốc gia nào có thể tự giải quyết toàn bộ những thách thức đang hiện diện. Phiên họp Hội đồng AFC do ông chủ trì đã gửi đi thông điệp rõ ràng: hợp tác khu vực không chỉ là nhu cầu phát triển khoa học mà còn là trách nhiệm chung để cải thiện sức khỏe cộng đồng. Các ưu tiên được nêu ra gồm chia sẻ tri thức, phát triển nguồn nhân lực, tăng cường nghiên cứu đa quốc gia và thúc đẩy tiếp cận công bằng với tiến bộ y học. Nói cách khác, chuyển từ điều trị sang dự phòng bệnh tim mạch ASEAN không thể là chiến lược đơn độc của từng nước, mà phải là cam kết chung, có tính ràng buộc chính trị và chuyên môn.
Phòng ngừa bệnh tim: Kiểm soát yếu tố nguy cơ và đưa y tế cơ sở lên tuyến đầu
Nếu chấp nhận rằng mô hình “chữa là chính” đã lỗi thời, câu hỏi tiếp theo là: phòng ngừa bệnh tim phải bắt đầu từ đâu. Các chuyên gia khu vực thống nhất rằng kiểm soát yếu tố nguy cơ là ưu tiên hàng đầu. Tăng huyết áp – một trong những nguy cơ quan trọng nhất – hoàn toàn có thể được phát hiện và kiểm soát bằng những biện pháp tương đối đơn giản, nếu sàng lọc huyết áp và đánh giá nguy cơ tim mạch được triển khai rộng rãi tại y tế cơ sở. Các chương trình dự phòng bệnh tim mạch ASEAN cần tập trung vào giảm tiêu thụ muối, duy trì cân nặng hợp lý, tăng cường vận động, không hút thuốc lá, kiểm soát đường huyết và cholesterol. Đây không phải là danh sách khuyến nghị chung chung, mà là những can thiệp rẻ hơn rất nhiều so với chi phí điều trị nhồi máu cơ tim, đột quỵ. Một câu nói đáng trích dẫn là: “Kiểm soát yếu tố nguy cơ là ưu tiên hàng đầu phòng bệnh tim mạch”. Khi y tế cơ sở được trao vai trò trung tâm trong quản lý bệnh mạn tính, hệ thống cấp cứu, phục hồi chức năng tim mạch và theo dõi lâu dài mới có cơ hội hoạt động hiệu quả thay vì liên tục chạy theo ca bệnh nặng.
Từ ca bắc cầu mạch vành đầu tiên ở Đà Nẵng đến mục tiêu 2030: Điều trị phải phục vụ dự phòng
Những bước tiến trong điều trị vẫn quan trọng, nhưng chỉ có ý nghĩa nếu được đặt trong chiến lược dự phòng dài hạn. Ngày 16/10, một ca phẫu thuật bắc cầu động mạch vành đầu tiên đã được thực hiện tại một bệnh viện ở Đà Nẵng, với sự chuyển giao kỹ thuật và hỗ trợ trực tiếp từ một bệnh viện tuyến trung ương. Người bệnh 83 tuổi, mắc bệnh mạch vành kèm tăng huyết áp, sau nhiều lần can thiệp không thành công đã được lựa chọn phẫu thuật và hiện tỉnh táo, chức năng tim tốt. Thành công này là tiền đề để địa phương từng bước triển khai phẫu thuật tim hở thường quy, giúp người dân có thêm cơ hội tiếp cận dịch vụ chất lượng cao ngay nơi sinh sống. Nhưng nếu tăng huyết áp của ông được kiểm soát tốt từ sớm, khả năng phải đi đến phẫu thuật phức tạp có thể đã thấp hơn. Đó là lý do các sáng kiến như nâng tỷ lệ kiểm soát huyết áp trong cộng đồng, hướng tới mục tiêu kiểm soát được huyết áp ở ít nhất 50% người bệnh tăng huyết áp vào năm 2030, cần được xem là “trục chính” của chiến lược bệnh tim mạch ASEAN. Điều trị chuyên sâu phải là phần hỗ trợ cuối cùng cho một hệ thống dự phòng mạnh, chứ không phải là trung tâm của mọi nỗ lực.
