Cận thị học đường: Nguy cơ không còn là chuyện nhỏ
Cận thị học đường là tình trạng cận thị xuất hiện và tiến triển chủ yếu ở lứa tuổi đi học do mắt phải làm việc nhìn gần kéo dài trong môi trường thiếu khoa học, kết hợp thói quen sinh hoạt không hợp lý, từ đó gây suy giảm thị lực, ảnh hưởng trực tiếp đến học tập và chất lượng cuộc sống của trẻ.
Điều cha mẹ cần nhìn thẳng là: cận thị học đường đang trở thành một “dịch bệnh” thầm lặng, nhưng hậu quả lại rất rõ ràng. Theo Bộ Y tế, hiện có khoảng 5 triệu trẻ em, tương đương 30–40% trẻ trong độ tuổi đến trường, mắc tật khúc xạ, trong đó cận thị là phổ biến nhất. Tại các thành phố lớn như Hà Nội và TP.HCM, nhiều khảo sát ghi nhận tỷ lệ học sinh mắc tật khúc xạ đã vượt 50%, phản ánh xu hướng gia tăng nhanh của cận thị học đường trong những năm gần đây. Đây không còn là vài trường hợp cá biệt mà là vấn đề sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi cha mẹ phải thay đổi cách nhìn về sức khỏe mắt trẻ em và hành động sớm.
Vì sao cận thị học đường đáng lo cho sự phát triển của trẻ?
Cận thị không chỉ là “đeo kính là xong”. Khi thị lực giảm, trẻ khó nhìn rõ bảng, đọc tài liệu, dẫn đến học chậm, chán học, kém tự tin và dễ mệt mỏi. Việc chẩn đoán muộn có thể ảnh hưởng đến sự phát triển thị giác, khả năng học tập và chất lượng cuộc sống của trẻ. Ở góc độ phát triển toàn diện, đây là một rào cản thực sự.
Đáng lo hơn, cận thị tiến triển nhanh, đặc biệt là cận thị nặng, có thể gây các biến chứng nguy hiểm ở võng mạc và đáy mắt, như thoái hóa võng mạc, bong võng mạc, glôcôm, đục thủy tinh thể sớm. Khi độ cận đã tăng đến mức cao thì không có cách nào làm giảm độ, chỉ còn đường kiểm soát tiến triển bằng khám định kỳ và can thiệp phù hợp. Nghĩa là, nếu cha mẹ bỏ qua giai đoạn vàng, con sẽ phải “gánh” một đôi mắt yếu suốt đời, với nguy cơ biến chứng luôn treo lơ lửng.
Câu chuyện của em Nguyễn Bá Đông, 15 tuổi ở phường Hà Đông, là lời cảnh báo rõ ràng: chỉ vài năm học trực tuyến, sử dụng thiết bị điện tử và chơi game nhiều, độ cận tăng nhanh kèm biến chứng đáy mắt, buộc em phải tái khám thường xuyên để bảo vệ thị lực. Đây không phải trường hợp hiếm mà là hồi chuông báo động cho mọi gia đình.
Nhận diện sớm: Khi nào cha mẹ phải đưa con đi khám mắt?
Sai lầm lớn nhất của nhiều phụ huynh là đợi đến lúc con nhìn mờ rõ ràng mới đưa đi khám. Thực tế, số lượng trẻ mắc tật khúc xạ, đặc biệt là cận thị học đường, đang tăng nhanh, và nhiều em chỉ đến viện khi thị lực đã giảm đáng kể hoặc độ cận tăng vọt. Có trường hợp chỉ sau một năm, độ cận từ khoảng 2D tăng lên 4–5D, chuyển sang cận nặng rất nguy hiểm. Đó là cái giá của việc bỏ lỡ giai đoạn phát hiện sớm.
Cha mẹ cần cảnh giác nếu thấy con: hay nheo mắt, cúi sát vở, nghiêng đầu khi đọc; ngồi sát tivi; than nhức mắt, nhức đầu, mỏi mắt sau giờ học; viết chữ to, sai dòng; học sa sút, thiếu tập trung. Bên cạnh cận thị, trẻ còn có thể mắc nhược thị, loạn thị, rối loạn thị giác hai mắt và các bệnh lý mắt khác nhưng chưa được phát hiện kịp thời. Vì vậy, việc chăm sóc mắt trẻ em phải theo hướng phát hiện sớm, theo dõi định kỳ và áp dụng biện pháp kiểm soát cận thị phù hợp. Ít nhất mỗi năm, trẻ nên được kiểm tra mắt, và với những bé đã đeo kính, khoảng cách khám cần ngắn hơn theo chỉ định bác sĩ.
Thay đổi thói quen mỗi ngày: Cha mẹ có thể làm gì để phòng ngừa cận thị?
Cận thị học đường không phải “số phận” cố định, mà chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường sống và thói quen hàng ngày. Nếu cha mẹ buông lỏng, màn hình điện thoại, máy tính bảng sẽ “nuốt mất” thị lực của con. Trong nhiều trường hợp, trẻ ngồi học sai tư thế, khoảng cách mắt – sách quá gần, phòng thiếu sáng, thời gian nhìn gần kéo dài mà không nghỉ, tất cả tích tụ thành tật khúc xạ ở trẻ.
- Hướng dẫn trẻ ngồi học đúng tư thế, giữ khoảng cách mắt – sách khoảng 30–35 cm, bàn ghế phù hợp chiều cao.
- Đảm bảo ánh sáng đủ, tránh học trong phòng quá tối hoặc chỉ dựa vào ánh sáng màn hình.
- Hạn chế sử dụng điện thoại, máy tính bảng, thiết bị điện tử ngoài thời gian cần thiết; tuyệt đối không cho trẻ nằm xem màn hình.
- Áp dụng nguyên tắc: cứ 30 phút đọc, viết hoặc nhìn gần, cho mắt nghỉ bằng cách nhìn xa hoặc đứng lên vận động nhẹ để giảm điều tiết kéo dài.
- Tăng thời gian hoạt động ngoài trời: cho trẻ chơi, vận động dưới ánh sáng tự nhiên mỗi ngày, đây là yếu tố quan trọng giúp kiểm soát và làm chậm tiến triển cận thị.
- Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, đa dạng, đủ nhóm chất cần thiết cho sự phát triển toàn diện và sức khỏe mắt trẻ em.
Những thay đổi tưởng như nhỏ này, nếu được duy trì đều đặn, chính là hàng rào phòng ngừa cận thị hiệu quả nhất mà cha mẹ có thể chủ động tạo ra cho con.
Khám mắt định kỳ và đồng hành dài hạn: Chìa khóa bảo vệ thị lực trẻ
Dù cha mẹ có quản lý thói quen tốt đến đâu, khám mắt định kỳ vẫn là nền tảng để bảo vệ thị lực trẻ. Thực tế, nhiều trẻ một năm mới được kiểm tra mắt một lần, đến khi phát hiện thì độ cận đã tăng rất nhanh. Khi đó, bác sĩ không thể “xóa” độ cận mà chỉ có thể kiểm soát, làm chậm tiến triển, giảm nguy cơ biến chứng.
Hiện đã có những trung tâm chuyên sâu về nhãn nhi và kiểm soát cận thị, được đầu tư trang thiết bị, quy trình khám riêng cho từng nhóm tuổi, đánh giá toàn diện thị lực, thị giác hai mắt, khả năng điều tiết, nguy cơ tiến triển cận thị và phát hiện sớm các bệnh lý mắt. Mục tiêu không dừng ở khám – kê kính, mà là đồng hành với gia đình trong việc theo dõi, quản lý và kiểm soát cận thị ngay từ giai đoạn sớm, với các phương pháp can thiệp dựa trên bằng chứng khoa học và cá thể hóa.
Trong những năm tới, các bệnh viện tiếp tục mở rộng chương trình khám sàng lọc tại trường học và tổ chức hội thảo khoa học về chăm sóc mắt trẻ em, trong đó có hội thảo quốc tế năm 2025 và hội thảo cập nhật tiến bộ kiểm soát cận thị vào tháng 6/2026. Nhưng dù hệ thống y tế có phát triển đến đâu, quyết định quan trọng nhất vẫn nằm ở cha mẹ: có đưa con đi khám đúng hẹn, có tuân thủ hướng dẫn điều trị và có tạo được môi trường sống bảo vệ đôi mắt con hay không.
Kết lại, cận thị học đường là thách thức lớn nhưng không phải án tuyên sẵn. Sự chủ động của cha mẹ trong việc phòng ngừa cận thị, theo dõi sức khỏe mắt trẻ em và hợp tác với bác sĩ sẽ quyết định con có một đôi mắt sáng khỏe để học tập và trưởng thành hay không.
