Cận thị học đường: vấn đề sức khỏe nghiêm trọng của thế hệ màn hình
Cận thị học đường là tình trạng suy giảm thị lực do mắt phải điều tiết liên tục ở khoảng cách gần trong môi trường học tập và sinh hoạt hiện đại, gắn liền với việc sử dụng thiết bị điện tử, thiếu hoạt động ngoài trời và điều kiện chiếu sáng không phù hợp, khiến tật khúc xạ xuất hiện sớm và tiến triển nhanh ở trẻ em. Việt Nam chưa có điều tra toàn quốc về cận thị ở trẻ em, nhưng các bác sĩ thừa nhận tỉ lệ trẻ mắc tật khúc xạ đang tăng nhanh tại các đô thị như Hà Nội, TPHCM. Đáng lo hơn, cận thị không còn là “chuyện phải đeo kính” mà có thể dẫn đến glôcôm, bong võng mạc hoặc bệnh hoàng điểm nếu không được theo dõi và điều trị đúng cách. Nếu cha mẹ vẫn coi điện thoại là “bảo mẫu” và học thêm là ưu tiên tuyệt đối, “đại dịch cận thị” sẽ là cái giá cả gia đình phải trả.
Thiết bị điện tử và ánh sáng trong nhà: kẻ thù thầm lặng của mắt trẻ
Cận thị ở trẻ em hiện không còn chủ yếu do di truyền mà chịu tác động mạnh từ lối sống gắn với màn hình. Trẻ dành nhiều giờ mỗi ngày học online, làm bài, xem video, chơi game trên điện thoại, máy tính bảng, máy tính; mắt phải điều tiết liên tục ở cự ly gần, làm tăng nguy cơ cận và tăng độ nhanh. Tỉ lệ cận thị ở học sinh thành thị đã ghi nhận tới 26,6% ở một số nhóm trung học, và gần 53% trong khảo sát tại một địa phương lớn; đó là con số cảnh báo cho mọi gia đình. Theo dự báo quốc tế, đến năm 2050 khoảng một nửa dân số thế giới sẽ mắc cận thị và 10% bị cận nặng – trong đó trẻ hôm nay là người lớn ngày mai. Nguy hiểm hơn, gần 23% phòng học không đảm bảo chiếu sáng, nghĩa là mắt trẻ vừa bị bào mòn vì ánh sáng màn hình, vừa phải làm việc trong môi trường thiếu sáng hoặc chói lóa. Nếu cha mẹ tiếp tục coi "học càng nhiều càng tốt" mà bỏ qua chất lượng ánh sáng và thời gian nghỉ của mắt, thì chính mình đang góp phần đẩy con đến nguy cơ biến chứng không thể phục hồi.
Thiếu nắng, thiếu sân chơi: vì sao trẻ thành phố cận sớm hơn?
Nguyên nhân khiến cận thị ở trẻ em bùng nổ không chỉ là thiết bị điện tử và mắt, mà còn là sự biến mất của những buổi chơi ngoài trời. Quá trình đô thị hóa khiến trẻ ở thành phố bị “nhốt” trong phòng học, căn hộ chật, trung tâm thương mại kín; sân chơi, khoảng trời thoáng rộng ngày càng hiếm. Các bác sĩ nhấn mạnh, ánh sáng tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ mắt và làm chậm tiến triển cận thị, nhưng nhiều trẻ gần như chỉ tiếp xúc môi trường trong nhà. Báo cáo năm 2024 cũng cho thấy gần 23% phòng học không đảm bảo chiếu sáng, càng làm tăng nguy cơ tật khúc xạ. Khi trẻ thiếu hoạt động ngoài trời trẻ, thiếu rèn luyện thể chất và tầm nhìn xa, mắt bị “cầm tù” trong vài chục centimet giữa màn hình và vở học. Nếu hệ thống giáo dục và cha mẹ tiếp tục chấp nhận những lớp học không đạt chuẩn ánh sáng, lịch học dày đặc, không giờ ra chơi ngoài nắng, thì mọi lời kêu gọi phòng ngừa cận thị chỉ là sáo rỗng.
Thói quen gia đình đang làm hại mắt trẻ mà cha mẹ ít nhận ra
Nhiều phụ huynh than phiền "con cận nhanh quá" nhưng lại chính là người duy trì những thói quen làm mắt trẻ yếu đi. Trẻ ngồi học sai tư thế, cúi sát vở, đọc sách quá gần, học trong điều kiện thiếu ánh sáng; dùng điện thoại liên tục mà không được nhắc nghỉ mắt. Nhiều gia đình chỉ đưa con đi khám khi con đã nheo mắt, nhìn mờ hoặc điểm số sa sút; trẻ đeo kính sai số hoặc mua kính tùy tiện rồi đeo mãi. Tật khúc xạ vì thế không được phát hiện sớm và kiểm soát, để rồi tiến triển thành cận nặng. Các chuyên gia cảnh báo: nếu không được kiểm soát kịp thời, đặc biệt ở cận nặng, người bệnh có nguy cơ bong võng mạc, glôcôm, bệnh lý hoàng điểm và suy giảm thị lực không thể phục hồi. Cha mẹ cần nhìn thẳng vào trách nhiệm của mình: mỗi lần cho con cầm điện thoại “cho yên nhà”, mỗi lần bỏ qua một buổi khám mắt định kỳ, là một lần tự tay tăng thêm rủi ro cho thị lực của trẻ.
Chiến lược phòng ngừa cận thị: 5 việc cụ thể cha mẹ phải làm ngay
Phòng ngừa cận thị không phải câu khẩu hiệu mà là chuỗi hành động cụ thể trong từng ngày. Các bác sĩ khuyến cáo phòng ngừa cận thị phải bắt đầu từ thói quen sinh hoạt: trẻ ngồi học đúng tư thế, giữ khoảng cách từ mắt đến sách 30–35cm, học trong điều kiện đủ ánh sáng và hạn chế sử dụng thiết bị điện tử thời gian dài. Khi dùng điện thoại hoặc máy tính, nên áp dụng quy tắc 20–20–20: sau mỗi 20 phút nhìn màn hình, cho mắt nghỉ 20 giây bằng cách nhìn xa khoảng 6m. Đồng thời, trẻ cần dành ít nhất 1–2 giờ mỗi ngày hoạt động ngoài trời để mắt được điều tiết tự nhiên và làm chậm tiến triển cận thị. Về phía cha mẹ, cần thiết lập lịch khám mắt định kỳ, không tùy tiện mua kính, phối hợp với nhà trường yêu cầu phòng học đạt chuẩn ánh sáng. Nếu mỗi gia đình chịu khó thay đổi thói quen nhỏ nhưng đều đặn, "đại dịch cận thị" hoàn toàn có thể được kìm hãm ngay từ trong từng ngôi nhà.
