Hai hầm xuyên núi, hai cách chinh phục địa hình Việt Nam

Hai hầm lớn, hai nhiệm vụ khác nhau

Hầm xuyên núi là công trình đào qua khối núi để dẫn nước hoặc mở tuyến giao thông, nơi chiều dài, địa chất và phương pháp thi công cùng quyết định giá trị của hạ tầng. Đặt hầm dẫn nước Đại Ninh dài 11.258 m cạnh hầm Bình Đê dài 3.200 m cho thấy không thể chỉ dùng một con số để đo độ khó hay tầm vóc. Đại Ninh phục vụ nhà máy thủy điện 300 MW và còn chuyển nước về hạ lưu; Bình Đê là hầm đường bộ lớn thứ ba Việt Nam, nằm trên cao tốc Quảng Ngãi – Hoài Nhơn. Một bên ưu tiên đưa nước qua núi, bên kia phải tạo hành lang giao thông an toàn. Chính sự khác biệt về nhiệm vụ làm cho công nghệ đào hầm ở hai dự án đáng được so sánh hơn là xếp hạng đơn thuần theo chiều dài.

Đại Ninh từng được xem là hầm thủy điện dài nhất Việt Nam tại thời điểm xây dựng, còn Bình Đê là hầm đường bộ dài nhất trên tuyến cao tốc Bắc – Nam phía Đông thuộc giai đoạn 2021–2025. Hai danh hiệu thuộc hai loại công trình khác nhau: một tuyến dẫn nước dài hơn 11 km không thể được đặt ngang hàng trực tiếp với một hầm giao thông 3,2 km nếu bỏ qua chức năng và điều kiện thi công.

Đại Ninh: bước tiến cơ giới hóa trong đào hầm

Điểm đột phá ở Đại Ninh là cách kết hợp máy khoan hầm TBM với khoan nổ. Trong tổng chiều dài 11.258 m, đoạn đào bằng TBM dài 7,2 km, còn khoảng 4 km thi công theo phương pháp khoan nổ; toàn tuyến được bọc bê tông. Ngày 29/11/2004, Ban quản lý dự án thủy điện 6 lắp đặt và đưa TBM vào công trường. Đây là lần đầu loại máy này được dùng tại một công trình thủy điện ở Việt Nam vào thời điểm đó.

Cỗ máy do Italia sản xuất có 37 mũi khoan ở đầu, kết hợp băng chuyền dài 190 m để chuyển đất đá. Khả năng khoan phá, vận chuyển vật liệu và hỗ trợ gia cố trong cùng quy trình thể hiện bước chuyển khỏi cách đào phụ thuộc chủ yếu vào khoan, nổ mìn và chuyển đá thủ công. Với tuyến hầm dài đi qua địa hình hiểm trở, cơ giới hóa không chỉ nhằm tăng tốc mà còn giúp kiểm soát chất lượng. Đây là giá trị đáng kể của dự án: công nghệ mới được đưa vào để giải quyết đúng điểm nghẽn lớn nhất của công trình.

Ý nghĩa của đường hầm không dừng ở phát điện. Hai tổ máy lần lượt vận hành ngày 17/1 và 31/3/2008; sau khi qua nhà máy, nước được dẫn về hệ thống hồ chứa và công trình thủy lợi phía hạ lưu, bổ sung nguồn nước cho vùng khô hạn. Vì vậy, hầm Đại Ninh vừa là mạch dẫn năng lượng, vừa là một phần của nhiệm vụ điều tiết và chuyển nước liên lưu vực.

Bình Đê: tốc độ đi cùng khả năng thích ứng

Bình Đê dài 3.200 m, xuyên dãy núi cùng tên ở khu vực giáp ranh Quảng Ngãi và Gia Lai. Do Tập đoàn Đèo Cả xây dựng, đây là hầm số 3 và hạng mục lớn nhất của dự án cao tốc Quảng Ngãi – Hoài Nhơn dài 88 km; đồng thời là hầm đường bộ lớn thứ ba cả nước. Khác với tuyến dẫn nước Đại Ninh, Bình Đê phải phục vụ phương tiện lưu thông, nên hệ thống vận hành an toàn là một phần cốt lõi của công trình.

Thách thức lớn không chỉ nằm ở chiều dài. Khi đào, đội ngũ thi công gặp những đoạn đá phong hóa mạnh, có nơi chuyển thành đất rời, làm tăng nguy cơ sạt lở. Nhà thầu cải tiến phương pháp NATM thành cách làm gọi là “NATM hệ Đèo Cả”: chia nhỏ gương đào, gia cố ngay sau từng bước, kết hợp khoan thăm dò và quan trắc. Bê tông phun, vòm thép và lớp vỏ hầm được triển khai theo tiến trình đào để giữ ổn định khối đất đá. Đây là lựa chọn thực tế hơn việc cố bám một nhịp đào nhanh bất chấp địa chất.

Trước yêu cầu đưa tuyến cao tốc vào khai thác cuối năm 2025, gần 20 mũi thi công từng hoạt động đồng thời; giải pháp này đi cùng điều chỉnh kỹ thuật chứ không thay thế việc gia cố cẩn trọng. Hầm hoàn thành ngày 19/12/2025 sau 33 tháng, sớm tám tháng so với thời hạn hợp đồng. Bên trong có 20 quạt phản lực, hơn 1.730 bộ đèn và hệ thống báo cháy kết nối trung tâm điều khiển. Khi khai thác, công trình góp phần kết nối giao thông miền Trung và hoàn thiện trục cao tốc Bắc – Nam phía Đông.

So sánh đúng điều làm nên quy mô

Chênh lệch chiều dài khiến Đại Ninh nổi bật về quy mô đào: 11.258 m so với 3.200 m của Bình Đê. Nhưng công nghệ của mỗi dự án phản ánh nhiệm vụ khác nhau. Đại Ninh dùng TBM cho phần lớn tuyến hầm, kết hợp khoan nổ để hoàn thành đường dẫn nước; Bình Đê dựa vào phương pháp NATM cải tiến, chia nhỏ gương đào và gia cố sát theo diễn biến địa chất. Một bên đưa cơ giới hóa quy mô lớn vào công trình thủy điện; bên kia đặt trọng tâm vào khả năng điều chỉnh thi công trong địa tầng biến đổi.

Hai công trình vì thế đại diện cho hai bài toán kỹ thuật, không phải hai phiên bản của cùng một giải pháp. Đại Ninh cho thấy TBM có thể đảm nhiệm phần lớn một tuyến hầm thủy điện rất dài; Bình Đê cho thấy tổ chức thi công linh hoạt và gia cố kịp thời có thể giúp kiểm soát địa chất phức tạp. Nhìn vào chiều dài là cần thiết, nhưng nhìn cả công nghệ và công trình được phục vụ mới giải thích được vì sao mỗi hầm có ý nghĩa riêng.