Tỷ lệ gần 20% không thể bị xem nhẹ
Bắt nạt học đường là hành vi cố ý gây tổn hại, lặp đi lặp lại theo thời gian và thường đi kèm sự chênh lệch quyền lực giữa người bắt nạt với người bị nhắm tới. PISA 2025 cho thấy 19,9% học sinh Việt Nam được khảo sát cho biết các em bị bắt nạt vài lần mỗi tháng, gần bằng mức trung bình 19,6% của OECD. Đây không phải con số bên lề: khảo sát bao gồm 7.353 học sinh tại 194 trường trung học cơ sở trên cả nước. Khi gần một phần năm học sinh trải nghiệm việc này định kỳ, trường học không thể coi đó là vài va chạm cá nhân hay chuyện trẻ tự giải quyết. Số liệu đặt ra yêu cầu nhìn nhận bắt nạt như vấn đề của môi trường giáo dục và sức khỏe tâm thần học sinh, đòi hỏi người lớn chủ động phát hiện thay vì chờ một sự việc nghiêm trọng buộc mọi người phải chú ý.
Các hình thức phổ biến không chỉ là đánh hoặc xô đẩy. Theo kết quả khảo sát, 15,8% học sinh nói các em bị trêu chọc vài lần mỗi tháng; 8,7% gặp tin đồn ác ý, 3,5% bị đe dọa, 2,8% bị đăng thông tin gây tổn thương lên mạng khi chưa đồng ý, còn 2,7% bị đánh hoặc xô. Việc trêu chọc đứng đầu danh sách nhắc rằng bạo lực học đường có thể ẩn trong những hành vi bị người lớn xem là đùa vui. Nếu lặp lại và khiến một học sinh sợ hãi, bị cô lập hoặc mất an toàn, đó không còn là chuyện nhỏ.
Tổn thương có thể bắt đầu từ những thay đổi âm thầm
Bắt nạt kéo dài có thể dẫn đến lo âu, trầm cảm, tự làm đau bản thân và ý nghĩ tự sát; hệ quả vì thế không dừng ở một ngày học tồi tệ. Trường hợp được chia sẻ tại buổi thảo luận về bạo lực học đường ở Hà Nội ngày 9-11-2026 cho thấy mức độ nguy hiểm ấy. Một nữ sinh 15 tuổi bị bạn bè bắt nạt từ giữa lớp 8, sau khi chuyển trường. Em bị trêu chọc, đồn thổi, cố tình gạt khỏi nhóm và đôi khi bị đánh. Dần dần, em buồn và lo trước khi đến trường, dễ khóc, thu mình, mất hứng thú vẽ, học sa sút và khó ngủ. Những dấu hiệu ấy không nên bị gạt đi như tính khí thất thường hay thiếu cố gắng; chúng có thể là tín hiệu một em đang chịu tổn thương và cần được hỏi han an toàn.
Gia đình phát hiện nhiều vết thương ở cẳng tay em khoảng một tuần trước khi em được đưa đi khám. Nữ sinh cho biết em tự làm đau để giải tỏa căng thẳng và đau khổ; sau thăm khám, em được chẩn đoán trầm cảm nặng và có ý nghĩ tự sát. Câu chuyện này không nên được dùng để quy trách nhiệm cho riêng gia đình hay nhà trường, nhưng cho thấy một lời kể ban đầu chưa đủ nếu tình trạng bắt nạt vẫn tiếp diễn. Người lớn cần theo dõi những thay đổi kéo dài như sợ đi học, mất ngủ, né tránh bạn bè, học tập sa sút hoặc tự làm đau. Khi có dấu hiệu nguy cơ, cần ưu tiên an toàn và tìm hỗ trợ chuyên môn, thay vì chờ trẻ tự vượt qua.
Lắng nghe phải đi cùng hành động cụ thể
Lắng nghe học sinh là bước đầu, không phải toàn bộ giải pháp. Trường hợp nữ sinh đã kể với mẹ và gia đình nêu sự việc với giáo viên chủ nhiệm, nhưng tình hình không cải thiện đáng kể. Khoảng cách giữa việc biết chuyện và việc chấm dứt bắt nạt có thể khiến trẻ mất niềm tin rằng người lớn sẽ bảo vệ mình. Vì thế, khi tiếp nhận phản ánh, nhà trường cần nói chuyện riêng với học sinh, tìm hiểu nguy cơ bị trả đũa, kiểm tra mức độ an toàn và theo sát diễn biến, thay vì buộc các em đối chất hoặc tự hòa giải khi chưa sẵn sàng. Sự kín đáo cũng quan trọng: lan truyền câu chuyện của trẻ có thể làm em thêm xấu hổ, bị chú ý hoặc tiếp tục thành mục tiêu.
Giám đốc Viện Sức khỏe Tâm thần Nguyễn Văn Tuấn cho rằng trường học cần có quy tắc chống bắt nạt, tăng cường giám sát, tập huấn giáo viên và phối hợp chặt với phụ huynh. Đây là những việc có thể biến lời kêu gọi thành quy trình: xác định người tiếp nhận phản ánh, bảo vệ học sinh khỏi hành vi tiếp diễn, ghi nhận sự việc và hẹn đánh giá lại. Hỗ trợ tâm lý học sinh cũng cần tính đến cả người bị bắt nạt lẫn người bắt nạt; một số em có thể đồng thời ở cả hai vai trò hoặc có khó khăn cần được đánh giá. Chỉ kỷ luật mà không tìm hiểu nguyên nhân có thể bỏ lỡ nhu cầu hỗ trợ và không ngăn được hành vi tái diễn.
Ưu tiên an toàn, rồi duy trì hỗ trợ
Khi nghi ngờ có bạo lực học đường, phản ứng đầu tiên nên là bảo đảm trẻ được an toàn, chấm dứt hành vi gây hại và đánh giá thương tích cũng như nguy cơ tiếp tục bị tấn công. Nếu trẻ có dấu hiệu tự làm đau hoặc nhắc đến ý nghĩ tự sát, người lớn cần tìm trợ giúp chuyên môn kịp thời, không để em một mình với nguy cơ ấy. Can thiệp cần phối hợp giữa gia đình, trường học và cộng đồng; hỗ trợ tâm lý không thay thế việc ngăn bắt nạt, cũng như xử lý kỷ luật không thay thế chăm sóc sức khỏe tinh thần. Cách làm có trách nhiệm là vừa bảo vệ học sinh trước mắt, vừa theo dõi để biết liệu em đã có thể trở lại lớp và sinh hoạt an toàn hay chưa.
Con số PISA gần 20% nên được xem như lời cảnh báo về một vấn đề thường nhật, không phải lý do để quy chụp mọi học sinh hay mọi trường học. Nhưng khi bắt nạt lặp lại, im lặng và chờ đợi có thể khiến tổn thương nặng thêm. Nhà trường cần tin lời học sinh, nhận ra những thay đổi trong hành vi và cảm xúc, rồi kết nối các em với người lớn đáng tin cậy và hỗ trợ phù hợp. Kết luận cần rõ ràng: phòng chống bắt nạt chỉ có ý nghĩa khi trẻ được bảo vệ kịp thời, được lắng nghe mà không bị đổ lỗi và không phải tự xoay xở với tổn thương.
