Cam kết đạo lý của Mỹ: từ lời nói đến ưu tiên hành động
Cam kết ưu tiên hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm hài cốt liệt sĩ và xác định danh tính liệt sĩ là sự hợp tác nhân đạo giữa hai nước nhằm khắc phục hậu quả chiến tranh, dựa trên trách nhiệm đạo lý, tiến bộ khoa học pháp y và các cơ chế ngoại giao – pháp lý được triển khai lâu dài, có cấu trúc, với mục tiêu xoa dịu nỗi đau của hàng trăm nghìn gia đình hai bên.
Điểm then chốt của diễn biến lần này là việc Cơ quan Kiểm kê Tù binh và Người mất tích thuộc Bộ Chiến tranh Mỹ (DPAA) khẳng định hỗ trợ Việt Nam trong tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ là “trách nhiệm đạo lý” và là một trong những ưu tiên quan trọng hàng đầu. Đây không còn là thiện chí mang tính biểu tượng, mà là tuyên bố định vị lại ưu tiên chính sách nhân đạo trong hợp tác Mỹ Việt Nam về khắc phục hậu quả chiến tranh.
Đáng chú ý hơn, phía Mỹ cam kết các cơ quan chức năng sẽ hỗ trợ Việt Nam trong phạm vi lớn nhất có thể, tập trung vào những lĩnh vực Mỹ có thế mạnh và Việt Nam có nhu cầu cấp thiết. Nói cách khác, họ không chỉ chia sẻ dữ liệu, mà còn mang cả năng lực khoa học pháp y, công nghệ ADN, nhân chủng học xương và kinh nghiệm tổ chức quy trình vào tiến trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ của Việt Nam. Đây là bước chuyển đáng kể: từ hợp tác mang tính từng vụ việc, sang một cấu trúc hợp tác dài hạn, có trọng tâm, có phân vai.
Thực chất hóa hợp tác: từ phòng thí nghiệm DPAA đến các sáng kiến liên ngành
Chuyến công tác của đoàn Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ do Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu dẫn đầu đã cho thấy hợp tác Mỹ Việt Nam trong lĩnh vực này đang đi vào chiều sâu, với trọng tâm là công nghệ và quy trình. Đoàn đã làm việc trực tiếp với DPAA, các cơ sở giám định y khoa quân đội Mỹ và các nhóm nghiên cứu đại học, qua đó chuyển trục hợp tác từ “thiện chí” sang “năng lực cụ thể”.
DPAA hiện quản lý các phòng thí nghiệm giám định hài cốt và nhân chủng học xương quy mô lớn tại Hawaii và bang Nebraska, sử dụng đồng bộ khảo cổ học thực địa, phân tích răng, nhân chủng học pháp y và giải trình tự gen ADN thế hệ mới để tái dựng danh tính từ cả những mảnh di cốt rất nhỏ hoặc tổn hại nặng. Với hệ thống thiết bị, nhân lực và quy trình hiện có, thời gian trung bình để xác định chính xác danh tính một trường hợp là khoảng 2 năm. Đây là chuẩn thời gian mà Việt Nam có thể tham chiếu khi xây dựng mô hình giám định của riêng mình.
Đoàn Việt Nam đã đề nghị phía Mỹ đẩy nhanh giải mật và chuyển giao toàn diện nhất có thể các hồ sơ, tài liệu liên quan, đồng thời vận động cựu binh Mỹ cung cấp thêm thông tin về các khu vực chôn cất bộ đội Việt Nam. Song song, phía Việt Nam yêu cầu DPAA chia sẻ quy trình kỹ thuật, chuyển giao giải pháp tổng thể về chiết xuất và giải trình tự gen ADN thế hệ mới (SNPs), tối ưu xét nghiệm ADN ty thể, ADN nhân, quy trình nhân chủng học xương pháp y, và các phương pháp mới như phân tích đồng vị bền Isotope. Đây là những yêu cầu rất cụ thể, phản ánh rõ ý chí đưa việc xác định danh tính liệt sĩ lên một nền tảng khoa học hiện đại, thay vì chỉ dựa vào nhân chứng và trực giác.”
VWAI, Đại sứ quán và Chiến dịch 500 ngày đêm: kiến trúc mới cho hợp tác dài hạn
Nếu DPAA là “cánh tay khoa học”, thì Sáng kiến tìm kiếm quân nhân Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI) cùng vai trò của Đại sứ quán Việt Nam tại Mỹ là “cánh tay ngoại giao – pháp lý” đang dần tạo nên một kiến trúc hợp tác mới cho giai đoạn tới. Trên cơ sở Bản ghi nhớ về VWAI được hai Bộ Quốc phòng ký, phía Mỹ đã cung cấp cho Việt Nam 46 bộ hồ sơ, trong đó Việt Nam đã tiếp nhận, xác minh 45 bộ. Riêng 6 tháng đầu năm 2026, một trường đại học công nghệ của Mỹ đã cung cấp 600 trang tài liệu và 50 bộ hồ sơ tìm kiếm liệt sĩ, được lựa chọn từ hơn 200 hồ sơ số hóa liên quan đến khoảng 1.500 quân nhân Việt Nam.
Thông qua VWAI, phía Mỹ đã gửi về hơn 50 hồ sơ về các trận đánh và kỷ vật chiến tranh, trong đó có các khu mộ tập thể tại Cồn Tiên, Bệnh viện K67A, sân bay Tân Sơn Nhất, sân bay Lộc Ninh và một số vị trí khác. Đây là kho dữ liệu quý giá trực tiếp phục vụ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Thêm vào đó, phía Mỹ đã trao trả hơn 40 kỷ vật chiến tranh cho Việt Nam, cho thấy chiều sâu nhân văn của quá trình hợp tác này. Các kết quả đó là bằng chứng thuyết phục rằng hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh tiếp tục là điểm sáng nhân đạo, góp phần hàn gắn vết thương và củng cố lòng tin giữa hai nước.
Quan trọng hơn, Đại sứ quán Việt Nam tại Mỹ đang chủ động bước vào một giai đoạn mới với Chiến dịch 500 ngày đêm, trong đó tập trung ba nhóm việc chính và đặc biệt thúc đẩy Mỹ ưu tiên nguồn lực cho VWAI giai đoạn 2025-2030. Trong khuôn khổ chiến dịch này, Đại sứ quán đẩy mạnh số hóa dữ liệu, chia sẻ hồ sơ, nghiên cứu không ảnh, bản đồ, và áp dụng công nghệ radar xuyên đất, viễn thám, khảo cổ học pháp y trong công tác tìm kiếm. Đây không chỉ là câu chuyện tăng tốc, mà là tái thiết kế toàn bộ chuỗi từ dữ liệu – phân tích – thực địa, đặt nền cho một chương trình tìm kiếm liệt sĩ vừa mang tính nhân đạo, vừa có cấu trúc khoa học hiện đại.”
Ý nghĩa đối với hòa giải và tương lai quan hệ Mỹ – Việt Nam
Việc Mỹ xác định hỗ trợ Việt Nam tìm kiếm hài cốt liệt sĩ và xác định danh tính liệt sĩ là trách nhiệm đạo lý, ưu tiên quan trọng, có ý nghĩa vượt xa khuôn khổ một chương trình nhân đạo. Đây là sự thừa nhận rằng nỗ lực hồi hương hài cốt quân nhân Mỹ mất tích (MIA) suốt hàng thập kỷ vừa qua – với hàng trăm đợt hoạt động hỗn hợp thực địa và hàng trăm hài cốt quân nhân Mỹ được Việt Nam giúp tìm kiếm, hồi hương – đã tạo nền tảng chính trị đặc biệt cho quan hệ hai nước. Giờ đây, quá trình ấy được “cân bằng” hơn khi phía Mỹ chủ động đóng góp sâu hơn cho nhu cầu nhân đạo của Việt Nam.
Công tác khắc phục hậu quả chiến tranh, trong đó có tìm kiếm quân nhân mất tích của cả hai phía, đã được đánh giá là điểm sáng trong quan hệ song phương, góp phần hàn gắn vết thương, củng cố lòng tin và thúc đẩy hòa giải giữa hai dân tộc. Các kết quả đạt được cho thấy sự hợp tác ngày càng thực chất, nhân văn và là minh chứng rõ ràng cho tinh thần “gác lại quá khứ, hướng tới tương lai” giữa hai bên. Ở tầng sâu hơn, mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính liệt sĩ được xác định, là một bước tiến nhỏ nhưng bền vững trong việc khóa lại những trang đau thương, mở ra cơ hội mới cho thế hệ sau.
Cuộc làm việc giữa đoàn Ban Chỉ đạo quốc gia và DPAA đã đạt nhiều đồng thuận quan trọng, mở ra các nội dung hợp tác mới trong khắc phục hậu quả chiến tranh. Phía Đại học Georgia cam kết chuyển giao công nghệ, tổ chức các khóa huấn luyện ngắn hạn cho lực lượng quy tập Việt Nam và chia sẻ tư liệu bản đồ. Khi các cam kết này được thực thi đồng bộ với Chiến dịch 500 ngày đêm và VWAI giai đoạn 2025-2030, có cơ sở để kỳ vọng rằng hành trình tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính liệt sĩ của Việt Nam sẽ chuyển sang một “thế hệ mới”: bài bản hơn, khoa học hơn và gắn chặt với các chuẩn mực hợp tác quốc tế.”
