Bùng nổ mã số vùng trồng: cú hích cho sầu riêng xuất khẩu Trung Quốc
Việc Trung Quốc phê duyệt thêm 401 vùng trồng sầu riêng Việt Nam và 166 cơ sở đóng gói là bước mở rộng đáng kể năng lực sầu riêng xuất khẩu Trung Quốc, vừa tạo dư địa sản xuất chính ngạch, vừa buộc ngành phải đối diện thẳng với bài toán kiểm soát chất lượng, mã số vùng trồng và nguy cơ khủng hoảng thừa sầu riêng nếu tăng diện tích quá nóng. Ngày 20/8, trong chuyến công tác tại thành phố Đại Liên, đoàn công tác Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm việc với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) và nhận được kết quả đánh giá 736 hồ sơ sầu riêng Việt Nam, gồm 487 vùng trồng và 249 cơ sở đóng gói. Kết quả, 401 vùng trồng và 166 cơ sở đóng gói đáp ứng yêu cầu và được phê duyệt, tương ứng 82,3% và 66,7% số hồ sơ được đánh giá. Đây là tin tích cực, nhưng nếu coi đó là chiếc vé “an toàn” để mở rộng vùng trồng ồ ạt thì chúng ta đang hiểu sai tín hiệu thị trường.
Cơ hội rõ ràng: mở rộng cung ứng nhưng không phải tấm hộ chiếu vĩnh viễn
Các mã số vùng trồng sầu riêng Việt Nam được phê duyệt bổ sung góp phần mở rộng năng lực cung ứng chính ngạch sang Trung Quốc, tạo điều kiện để địa phương, doanh nghiệp tổ chức sản xuất, thu mua, đóng gói và xuất khẩu trong mùa cao điểm thu hoạch tại Tây Nguyên. Đây là cơ hội chưa từng có để nông dân nâng giá trị cây trồng, doanh nghiệp đa dạng nguồn hàng và gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường. Tuy nhiên, cơ hội này đi kèm chi phí tuân thủ ngày càng cao. Hồ sơ vùng trồng, cơ sở đóng gói phải hoàn thiện đầy đủ, phản ánh đúng thực tế và duy trì yêu cầu kỹ thuật thường xuyên, chứ không phải “làm đẹp” giấy tờ tại thời điểm xin chứng chỉ xuất khẩu nông sản. Trong số hồ sơ được đánh giá, vẫn còn 86 vùng trồng và 83 cơ sở đóng gói phải tiếp tục khắc phục để xem xét bước tiếp theo, cho thấy không phải bất cứ ai trồng sầu riêng cũng nghiễm nhiên có cửa xuất khẩu.
Mặt trái tăng trưởng nóng: nguy cơ khủng hoảng thừa sầu riêng và trả hàng
Sầu riêng từng bị phía Trung Quốc trả hàng, khiến trong nước phải kêu gọi người tiêu dùng “giải cứu” – một minh chứng rõ ràng cho sự chủ quan với cảnh báo kỹ thuật và tác hại của dư lượng hóa chất như cadimi. Khi xuất khẩu trái tươi, chỉ một trục trặc nhỏ ở khâu kiểm tra, logistics hay thông quan có thể khiến hàng loạt container bị trả về, trong khi sầu riêng chín nhanh, khó bảo quản dài ngày. Trong bối cảnh sản lượng sầu riêng được ước tính tăng mạnh, cảnh báo về khủng hoảng thừa sầu riêng không còn là dự báo xa xôi. Ông Mạnh nhấn mạnh nếu diện tích và sản lượng tiếp tục mở rộng với tốc độ hiện tại, khủng hoảng thừa hoàn toàn có thể xảy ra. Khi đó, nông dân sẽ là người chịu thiệt trực tiếp: giá tụt sâu, hàng bị dồn ứ, chi phí đầu vào khó bù đắp. Các vùng trồng sầu riêng Việt Nam đang tăng nhanh hơn khả năng quản lý giống, sâu bệnh và mã số, khiến rủi ro hệ thống ngày càng lớn.
Nút thắt chất lượng, truy xuất và bài học từ những lần bị cảnh báo
Tại hội thảo “Gỡ nút thắt ngành sầu riêng: Tạo xuất khẩu bền vững”, các chuyên gia chỉ ra hàng loạt nút thắt về chất lượng, năng lực xét nghiệm, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và thủ tục thông quan đang khiến doanh nghiệp lẫn người trồng đối mặt rủi ro lớn. Theo ông Nguyễn Thanh Bình, kiểm soát chất lượng phải bắt đầu từ khâu đầu vào, vùng trồng và quy trình sản xuất, thay vì chờ đến lúc thu hoạch hoặc sát ngày xuất khẩu mới kiểm tra. Xuất khẩu sầu riêng sang thị trường khó tính như Trung Quốc đòi hỏi mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói không chỉ “đạt chuẩn” trên giấy, mà phải gắn với hệ thống quản lý dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và phân loại rủi ro. Việt Nam đang chuyển mạnh sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu, số hóa toàn trình và quản lý tập trung dữ liệu mã số để giảm nguy cơ bị cảnh báo hoặc tạm dừng mã số sau khi được chấp thuận. Nếu coi mã số như chứng chỉ xuất khẩu nông sản rồi quên đi trách nhiệm duy trì tiêu chuẩn hàng ngày, ngành sẽ lặp lại vòng xoáy cứu hàng, mất thị trường, rồi lại chạy xin mở lại cửa khẩu.
Chiến lược dài hạn: chế biến sâu, thay đổi quản lý và kỷ luật với vùng trồng
Hội thảo về ngành sầu riêng không chỉ chỉ ra lỗi, mà còn đề xuất hướng đi bền vững: đầu tư mạnh vào công nghệ chế biến, đặc biệt là công nghệ đông lạnh, để kéo dài thời gian bảo quản và giảm rủi ro khi phụ thuộc quá nhiều vào xuất khẩu trái tươi. Song song, các cơ quan chuyên môn được khuyến nghị nghiên cứu, công bố và hướng dẫn sử dụng các chế phẩm sinh học hoặc hóa chất an toàn thay thế những chất như Yellow O, trước khi thị trường nhập khẩu siết chặt thêm về các chỉ tiêu như clo, asen, cadimi. Ở chiều quản lý, việc nâng chất lượng vùng trồng và cơ sở đóng gói ngay từ đầu không chỉ tăng tỷ lệ được phê duyệt mà còn giảm chi phí tuân thủ và rủi ro bị cảnh báo sau này. Hai bên Việt Nam – Trung Quốc đã thống nhất duy trì cơ chế trao đổi kỹ thuật định kỳ 3 lần/năm, trực tiếp hoặc trực tuyến, và chủ động trao đổi khi phát sinh vấn đề cấp thiết. Đó là kênh đối thoại quan trọng, nhưng kỷ luật thực thi ở từng mã số vùng trồng mới quyết định sầu riêng xuất khẩu Trung Quốc là câu chuyện thành công dài hạn hay chỉ là cơn sốt ngắn ngủi.
