Bước ngoặt: Việt Nam nhắm vị trí trung tâm vaccine thế hệ mới
Vaccine thế hệ mới là các loại vaccine sử dụng công nghệ tiên tiến, quy trình chuẩn hóa cao và đáp ứng nhu cầu phòng bệnh đa dạng hơn, với mục tiêu tăng hiệu quả bảo vệ, giảm tác dụng phụ và cung ứng ổn định cho những nhóm dân số lớn như trẻ em và người lớn trong các chương trình tiêm chủng mở rộng lẫn dịch vụ.
Điểm đáng chú ý nhất của thỏa thuận Sanofi VNVC hợp tác là chuyển dịch vai trò của Việt Nam từ nước nhập khẩu sang quốc gia sản xuất vaccine thế hệ mới ngay trong khu vực. Ba vắc xin mũi nhọn gồm vắc xin 6 trong 1, vắc xin cúm mùa và vắc xin não mô cầu sẽ được sản xuất tại Nhà máy Vắc xin và Sinh phẩm VNVC từ năm 2028. Khi đó, Việt Nam không chỉ tự chủ nguồn cung mà còn có cơ hội trở thành điểm trung chuyển vaccine cho Đông Nam Á. Đây là bước nhảy mang tính chiến lược, bởi ai nắm được năng lực sản xuất vaccine thì người đó nắm lợi thế an ninh y tế trong những biến động khó lường.
Sanofi – VNVC: Từ diễn đàn chính trị đến nhà máy 120 triệu liều
Thỏa thuận Sanofi VNVC hợp tác không diễn ra trong khoảng trống chính sách. Ngày 10/9, tại Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam - Pháp ở Paris, lãnh đạo hai nước đã trực tiếp nghe báo cáo về tiến trình sản xuất vaccine thế hệ mới tại Việt Nam và chứng kiến tuyên bố chung ưu tiên sản xuất ba loại vaccine này. Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh ưu tiên y tế dự phòng và công nghệ sinh học trong hợp tác chiến lược, thông điệp rất rõ: vaccine không chỉ là câu chuyện y tế, đó là trụ cột phát triển kinh tế tri thức.
Trên nền tảng định hướng này, VNVC đang đầu tư nhà máy tại Tây Ninh với vốn giai đoạn đầu hơn 2.500 tỷ đồng, diện tích hơn 26.000 m², công suất thiết kế khoảng 120 triệu liều vaccine mỗi năm. Theo lộ trình, nhà máy hoàn thành xây dựng năm 2027, bắt đầu sản xuất từ 2028 và thương mại hóa từ 2029. "Nhà máy Vaccine và Sinh phẩm VNVC có công suất thiết kế khoảng 120 triệu liều mỗi năm, hướng tới đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế". Đây không phải dự án gia công; nếu đi đúng kế hoạch, Việt Nam sẽ lần đầu tham gia chuỗi cung ứng vaccine toàn cầu với tư cách một nhà sản xuất thực sự.
Lộ trình công nghệ: từ tham quan nhà máy Pháp đến dây chuyền Việt Nam
Để sản xuất vaccine thế hệ mới, chỉ có nhà xưởng lớn là chưa đủ. Công nghệ và mô hình quản trị chất lượng mới là rào cản cao nhất. Ngay sau khi công bố hợp tác, Đoàn công tác Bộ Y tế do Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên dẫn đầu đã sang thăm nhà máy vaccine hiện đại của Sanofi tại Neuville-sur-Saône, Pháp. Đây là nơi sản xuất nguyên liệu gốc cho ba vaccine sẽ chuyển giao về Việt Nam, trong đó có vắc xin 6 trong 1, vắc xin cúm đa giá và vắc xin não mô cầu phòng 4 nhóm huyết thanh.
Tại nhà máy này, đoàn Việt Nam trực tiếp tìm hiểu mô hình tổ chức sản xuất linh hoạt, có thể điều chỉnh quy mô và dây chuyền để đáp ứng các nhu cầu khác nhau, kể cả trong tình huống y tế khẩn cấp như đại dịch. Đây chính là mẫu hình mà Nhà máy VNVC hướng tới khi hoàn tất lắp đặt vào năm 2028: không chỉ lắp được dây chuyền, mà còn phải vận hành được tư duy sản xuất vaccine theo chuẩn toàn cầu, từ quản lý chất lượng đến ứng phó khủng hoảng. Nếu chuyển giao công nghệ thành công, Việt Nam sẽ lần đầu có một cơ sở sản xuất vaccine mang chuẩn mực châu Âu ngay trên đất mình.
Tự chủ công nghệ sinh học: an ninh y tế và lợi ích người dân
Điểm quan trọng nhất của kế hoạch sản xuất vaccine Việt Nam không nằm ở vài tên sản phẩm, mà ở bước tiến về tự chủ công nghệ sinh học. Việc đưa vắc xin 6 trong 1, cúm mùa và não mô cầu vào sản xuất trong nước giúp VNVC và các đối tác từng bước làm chủ công nghệ từ khâu sản xuất đến kiểm định. Theo mục tiêu dự án, từ 2029, nhà máy sẽ cung ứng hàng chục triệu liều vaccine mỗi năm cho thị trường trong nước, sau đó mở rộng ra khu vực. Điều này giảm phụ thuộc nhập khẩu, tăng khả năng phản ứng khi nhu cầu bùng nổ, như chúng ta đã chứng kiến trong đại dịch.
Lợi ích cụ thể cho người dân là khả năng tiếp cận vaccine thế hệ mới rộng hơn, với giá thành được kỳ vọng thấp hơn nhờ sản xuất trong nước. Với gần 300 trung tâm tiêm chủng, VNVC sở hữu mạng lưới phân phối giúp hàng chục triệu người dễ dàng tiếp cận các vaccine này khi đã sản xuất tại chỗ. Về dài hạn, việc tự chủ công nghệ sinh học giúp Việt Nam tăng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ là “khách hàng” của các tập đoàn dược. Đó là nền tảng để hình thành ngành công nghiệp vaccine nội địa đủ sức cạnh tranh và bền vững.
Việt Nam có trở thành trung tâm vaccine Đông Nam Á?
Nếu lộ trình diễn ra đúng kế hoạch – hoàn thành nhà máy năm 2027, có sản phẩm từ 2028, thương mại hóa 2–3 sản phẩm vào 2029 và từ 2030 mỗi năm thêm một sản phẩm mới – Việt Nam sẽ là quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á tự sản xuất ba loại vaccine thế hệ mới này. Đây là lợi thế “đi trước một bước” mà ít nước trong khu vực có được, nhất là với sự đồng hành chính trị rõ ràng từ Diễn đàn Doanh nghiệp Việt Nam - Pháp.
Câu hỏi không còn là “có cần tự chủ vaccine hay không”, mà là “Việt Nam có tận dụng được cơ hội này để bứt lên thành trung tâm vaccine khu vực hay dừng lại ở vai trò nhà máy gia công?”. Muốn đi hết hành trình, chúng ta cần nhiều hơn hợp đồng chuyển giao công nghệ: đó là chính sách dài hạn cho công nghiệp vaccine, cơ chế đặt hàng ổn định, đầu tư cho nghiên cứu trong nước và đội ngũ nhân lực công nghệ sinh học chất lượng cao. Dù vậy, bước khởi đầu với ba vaccine thế hệ mới cùng đối tác Sanofi đã là tín hiệu mạnh mẽ: Việt Nam không chấp nhận đứng ngoài cuộc đua vaccine nữa.
