Từ dòng kênh ô nhiễm đến trục không gian đô thị mới
Cải tạo kênh TP.HCM là quá trình biến các dòng nước từng ô nhiễm, ngập rác và bị người dân quay lưng thành hệ thống hạ tầng tổng hợp, vừa thoát nước, giảm ngập, vừa tạo không gian đô thị mới với đường ven kênh, cây xanh, giao thông và sinh hoạt cộng đồng, góp phần định hình mô hình phát triển đô thị xanh trong tương lai. Việc kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên được đẩy nhanh tiến độ cho thấy thành phố đang chọn kênh rạch làm điểm tựa chiến lược, thay vì tiếp tục để chúng bị coi là vùng trũng, ô nhiễm và lãng quên. Đây không chỉ là một dự án kỹ thuật, mà là bước thay đổi cách nhìn về vai trò của nước trong cấu trúc đô thị.
Kênh Tham Lương: Dự án hạ tầng hay bước ngoặt đô thị?
Dự án xây dựng hạ tầng và cải tạo môi trường kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên khởi công ngày 23/2/2023, là giai đoạn 2 của chương trình cải tạo bắt đầu từ năm 2002. Tuyến kênh dài gần 32 km, đi qua 17 phường, xã, hiện đạt khoảng 80% khối lượng thi công. Điều đáng nói không phải chỉ là con số, mà là cái cách hạ tầng đang thay đổi đời sống: từ những lối đi nhỏ, bờ kênh đầy rác, nay nhiều đoạn đã có đường ven kênh rộng 8–12 m, bờ kè, cây xanh và không gian công cộng. Theo ông Võ Viết Cường, giá trị nghiệm thu đạt khoảng 69,52%, toàn tuyến đã thông xe khoảng 37,5 km. Đây là dữ liệu cho thấy quyết tâm biến kênh Tham Lương từ "hạ tầng chống ngập" thành trục phát triển đô thị xanh.
Quan trọng hơn, người dân bắt đầu dùng tuyến kênh như một phần đời sống. Buổi chiều, cư dân ven kênh ra đi bộ, đạp xe, trẻ em có thêm không gian chơi. Bà Nguyễn Thị Hồng nói thẳng: trước đây sống cạnh kênh nhưng "gần như quay lưng" với dòng nước, nay thì bắt đầu tận hưởng không gian này. Đó là thước đo xã hội của một dự án tưởng như thuần kỹ thuật. Nếu thành phố kiên định hướng biến các kênh thành hành lang sinh thái, giao thông và không gian đô thị, Tham Lương sẽ trở thành mẫu hình, kéo theo thay đổi lớn trong cách quy hoạch các khu vực phía Tây, phía Bắc thành phố.
Kênh A41 Tân Sơn Nhất: Minh chứng cho tư duy "kênh là đường"
Nếu Tham Lương thể hiện tư duy "kênh là không gian sống", thì kênh A41 gần sân bay Tân Sơn Nhất cho thấy một diễn giải khác: "kênh là đường". Từng là dòng kênh ô nhiễm, ngập rác, bốc mùi ngay cửa ngõ sân bay, A41 đang được nạo vét, san lấp để hình thành tuyến đường 4 làn xe, rộng 12 m, kết hợp vỉa hè, cây xanh và chiếu sáng đồng bộ. Theo ông Lê Hữu Tuấn, dự án đã hoàn thành khoảng 65% khối lượng xây lắp và dự kiến về đích vào tháng 12.2026. Đây là lựa chọn gây tranh luận: thay vì giữ mặt nước mở, thành phố chọn biến phần kênh thành hạ tầng giao thông. Tuy nhiên, với bài toán tắc nghẽn và ngập quanh sân bay, hướng đi này cho thấy TP.HCM đang quyết liệt dùng không gian ven kênh để giải quyết cùng lúc nhiều vấn đề – giao thông, thoát nước và chỉnh trang đô thị.
Người dân quanh kênh A41 không mong chờ mỹ từ "đô thị xanh" mà mong môi trường bớt mùi và đường sá bớt kẹt. Họ kỳ vọng dự án giúp cải thiện đời sống, từ cảnh ô nhiễm đến việc đi lại thuận tiện hơn. Công trình được kỳ vọng nâng cao khả năng thoát nước, giảm ngập cho khu vực sân bay, đồng thời mở thêm một trục giao thông mới. Về góc độ phát triển đô thị xanh, điểm đáng chú ý là dự án không bỏ qua yếu tố vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng. Nếu phần mặt đường được thiết kế tốt, A41 vẫn có thể trở thành một mảnh ghép của không gian đô thị mới, dù mất đi mặt nước. Vấn đề không nằm ở việc "đắp" hay "giữ" kênh, mà nằm ở cách thiết kế để đời sống người dân thực sự tốt hơn.
Đô thị xanh không chỉ là trồng cây bên kênh
Các dự án cải tạo kênh TP.HCM đang được ca ngợi như biểu tượng phát triển đô thị xanh, nhưng nếu chỉ nhìn vào hàng cây mới trồng, chúng ta sẽ bỏ qua phần khó nhất: vận hành và công bằng không gian. Thành phố từng cải tạo Nhiêu Lộc – Thị Nghè, Tân Hóa – Lò Gốm, nay tiếp tục với Tham Lương, Xuyên Tâm, Kênh Đôi, rạch Bí Đỏ… để giải quyết các vấn đề ô nhiễm, nhà ở ven kênh và hạ tầng thiếu đồng bộ. Theo Đề án chỉnh trang, còn khoảng 39.600 căn nhà trên và ven kênh rạch cần xử lý với nhu cầu vốn rất lớn. Trong kế hoạch dài hạn, hạ tầng giao thông và đô thị được ưu tiên với tổng vốn dự kiến khoảng 1,31 triệu tỷ đồng. Con số này cho thấy đô thị xanh ở TP.HCM là câu chuyện đầu tư công quy mô lớn, gắn với di dời, tái định cư và thay đổi cấu trúc xã hội chứ không chỉ là xây vài đường ven kênh.
Điểm tích cực là thành phố bắt đầu thay đổi cách tiếp cận: không chỉ xử lý ô nhiễm mà còn biến các tuyến kênh thành hành lang sinh thái, giao thông và không gian đô thị. Các dự án lớn được ứng dụng công nghệ số, AI, BIM trong quản lý, giám sát, giúp hạn chế tình trạng thi công manh mún, kéo dài. Tuy vậy, thách thức vẫn hiện hữu: giá vật liệu tăng, nguồn đá có nguy cơ thiếu, nhiều điểm còn vướng mặt bằng, thậm chí có tình trạng tái chiếm bờ kênh cản trở thi công. Nếu những điểm nghẽn này không được giải quyết minh bạch và quyết liệt, nguy cơ "nửa vời" là có thật: kênh được kè nhưng không trở thành không gian đô thị xanh đúng nghĩa, mà chỉ là những trục giao thông thêm kẹt và thiếu bóng người.
Kết luận: Muốn đô thị xanh, phải "làm hòa" với kênh rạch
Sự hồi sinh của kênh Tham Lương – Bến Cát – Rạch Nước Lên đang là minh chứng rõ cho quyết tâm cải tạo hệ thống kênh rạch của TP.HCM. Việc người dân từ chỗ quay lưng với dòng nước nay ra đi bộ, tập thể dục, cho thấy đô thị xanh bắt đầu từ cảm giác được sống cùng, không phải sống chịu đựng. Ở kênh A41, lựa chọn biến một phần kênh thành đường 4 làn là quyết định thực dụng, phản ánh áp lực giao thông và chống ngập quanh sân bay. Cả hai cách làm – giữ mặt nước hay biến thành đường – đều có thể đúng, nếu tiêu chí là nâng chất lượng sống chứ không phải chỉ hoàn thành dự án. Trong giai đoạn tới, khi hàng chục nghìn căn nhà ven kênh phải di dời, bài toán không còn là "cải tạo kênh" mà là "làm hòa với kênh rạch" bằng quy hoạch công bằng, không gian mở và quyền tiếp cận cho mọi cư dân, chứ không chỉ cho những khu mới được xây dựng.
