STEM hiệu quả khi kiến thức chạm vào đời sống
Giáo dục STEM là cách tổ chức học tập kết nối khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học qua việc đặt câu hỏi, thử nghiệm và giải quyết vấn đề thực tế. Giá trị của phương pháp này không nằm riêng ở thiết bị hiện đại hay bài giảng mới, mà ở cơ hội để học sinh tự tay khám phá và vận dụng kiến thức.
Đầu tháng 11, học sinh Trường THCS Thuận ở xã Lìa rời bài học quen thuộc trong sách để tìm hiểu đời sống và văn hóa dân tộc ngay tại bản làng. Chuyến trải nghiệm qua nhà sàn của ông Hồ A Cho, nơi lưu giữ nhạc cụ và vật dụng truyền thống, rồi tiếp tục ra ruộng lúa rẫy ở thôn Tân Thuận, biến không gian quen thuộc thành lớp học. Cách làm này đặc biệt đáng chú ý ở vùng cao: STEM không cần khởi đầu bằng một phòng máy, mà có thể bắt đầu từ câu hỏi của học sinh về đất, cây lúa và sinh kế gia đình.
Khi học sinh được quan sát, chạm vào nhạc cụ, vật dụng đan lát và cây lúa, trải nghiệm vừa bồi đắp hiểu biết vừa giúp các em nhìn di sản địa phương như một nguồn tri thức. Đây là hướng đi thuyết phục hơn việc bê nguyên một mô hình từ nơi khác.
Ở vùng cao, bài học cần đi theo nhịp sống địa phương
Điểm mạnh của mô hình tại Thuận là biến văn hóa và sản xuất bản địa thành chất liệu học tập. Tại nhà ông Hồ A Cho, học sinh tìm hiểu đàn Ta Lu, khèn, sáo, trống cùng những vật dụng như gùi và đồ đan lát; ra ruộng, các em thảo luận về chu kỳ sinh trưởng của lúa rẫy, đặc điểm đất ở xã Lìa và cách vận dụng kiến thức khoa học để cải thiện việc canh tác.
Cách tiếp cận ấy có chủ đích: điều kiện học tập ở miền núi còn nhiều khó khăn, nên sao chép nguyên cách làm ở đồng bằng có thể khiến giáo viên và học sinh khó theo kịp. Đưa STEM gần với đời sống người Vân Kiều, Pa Kô không phải hạ thấp yêu cầu học tập; đó là cách tạo điểm tựa để kiến thức mới có ý nghĩa và dễ tiếp cận hơn.
Khi học sinh tự đặt câu hỏi về hạt lúa no hơn hay công việc đồng áng bớt vất vả, các em vừa luyện tư duy vừa thấy tri thức có ích cho gia đình và cộng đồng. Đây là bài học quan trọng cho STEM trường học: bắt đầu từ điều học sinh có thể quan sát, hiểu và muốn cải thiện.
Phòng thực hành mở rộng khả năng thử nghiệm
Tại Trường THCS Cầu Giấy, đoàn công tác do bà Phạm Thị Thiểm, Phó Vụ trưởng Vụ Lý luận chính trị thuộc Ban Tuyên giáo Trung ương, làm trưởng đoàn đã tham quan phòng thực hành STEM. Không gian này do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trao tặng, nhằm giúp học sinh tiếp cận khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học qua hoạt động gắn với thực hành.
Giáo viên và học sinh giới thiệu mô hình hoạt động, chương trình học cùng hệ thống robot, kính hiển vi, máy khắc và máy in 3D. Thiết bị mở rộng những gì học sinh có thể thử, nhưng điều làm phòng thực hành STEM có ý nghĩa là cách dùng chúng: thiết kế, lắp ráp, lập trình và điều khiển robot để giải quyết nhiệm vụ cụ thể, thay vì chỉ nghe lý thuyết.
Các đội Robotics của trường giành tổng cộng 13 giải tại vòng loại miền Bắc của VEX Robotics 2026, gồm nhiều hạng mục như Giải Xuất sắc nhất, Vô địch Kỹ năng Robot và Giải Tư duy Lập trình. Thành tích cho thấy học sinh có cơ hội rèn tư duy logic, hợp tác và xử lý vấn đề qua quá trình thử sai; tuy nhiên, giải thưởng chỉ là một dấu hiệu, không phải thước đo duy nhất của một mô hình STEM tốt.
Khác không gian, chung một điều kiện: học sinh phải được làm
Đối chiếu hai mô hình cho thấy không có một khuôn mẫu duy nhất cho giáo dục STEM. Ở Thuận, ruộng lúa và di sản địa phương tạo nên phòng học mở; tại Cầu Giấy, thiết bị chuyên dụng cho phép học sinh chế tạo và kiểm nghiệm ý tưởng. Một bên ưu tiên đưa tri thức đến gần đời sống, bên kia mở rộng khả năng thực hành bằng công nghệ.
Điều kiện chung không phải là phải có thật nhiều máy móc, mà là bài học có câu hỏi rõ, giáo viên tổ chức được hoạt động và học sinh có cơ hội tự quan sát, thử nghiệm, trao đổi rồi điều chỉnh. Đầu tư phòng thực hành cùng sự đồng hành của nhà trường và các tổ chức có thể mở rộng cơ hội tiếp cận khoa học, công nghệ; nhưng nếu học sinh chỉ đứng xem thiết bị vận hành, trải nghiệm vẫn chưa trọn vẹn.
Từ vùng cao đến đô thị, học sinh trải nghiệm có ý nghĩa khi các em được làm chủ một phần quá trình học: tự tìm lời giải trên cánh đồng hoặc cùng đồng đội sửa robot chưa chạy đúng. Đó là khác biệt giữa STEM như một nhãn chương trình và STEM như một cách học.
Kết luận: đo STEM bằng điều học sinh làm được
Mô hình ở Thuận nhắc rằng bài học thực tiễn có thể bắt đầu từ đất, lúa và văn hóa của cộng đồng; phòng thực hành tại Cầu Giấy cho thấy thiết bị có thể đưa ý tưởng đến gần sản phẩm cụ thể. Cả hai chỉ phát huy giá trị khi học sinh được đặt câu hỏi, làm thử, phối hợp và rút kinh nghiệm.
Vì vậy, đánh giá STEM trường học không nên chỉ nhìn vào phòng lab hay số giải thưởng. Câu hỏi đáng đặt ra là học sinh có hiểu vấn đề, vận dụng kiến thức và tự tin tạo ra cách giải quyết hay không. Khi câu trả lời là có, trải nghiệm học tập mới thực sự nối được lớp học với cuộc sống.
