Giáo dục STEM trường học: bước chuyển từ sách vở sang sáng tạo
Giáo dục STEM trường học là cách tổ chức dạy học tích hợp khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán, thông qua chủ đề gắn với tình huống đời sống, để học sinh tự tìm hiểu vấn đề, thiết kế giải pháp và tạo sản phẩm, qua đó hình thành năng lực vận dụng kiến thức liên môn và phát triển tư duy sáng tạo. Đây không phải một phong trào nhất thời mà là bước chuyển có chủ đích của hệ thống giáo dục phổ thông. Tại TP.HCM, các hoạt động trải nghiệm khoa học – công nghệ đang được triển khai nhằm hiện thực hoá Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị về giáo dục khoa học – công nghệ – kỹ thuật trong nhà trường, đồng thời trở thành định hướng trọng tâm của địa phương trong năm học 2026–2027. Điểm đáng nói là trọng tâm không đặt ở việc mua thêm thiết bị, mà ở việc biến tiết học chính khóa và không gian sinh hoạt tự chọn thành nơi học sinh được thử, sai, và sáng tạo trên vấn đề thật.
Từ lớp 5 đến THPT: STEM gắn với bài giảng và câu lạc bộ
Nhìn từ các trường ở TP.HCM, giáo dục STEM trường học đang biến tiết học quen thuộc thành bài toán thực tiễn có robot, cảm biến và ngôn ngữ thứ hai đi kèm. Tại một trường tiểu học ở quận trung tâm, tiết STEM AI Robot cho học sinh lớp 5 xoay quanh việc tìm giá trị phần trăm và tính thời gian robot chạy từ nhà kho tới nhà máy, toàn bộ hoạt động được tổ chức bằng tiếng Anh. Theo kế hoạch, mỗi lớp có ít nhất một tiết mỗi tuần với chủ đề tiếng Anh hoặc hoạt động STEM AI Robot do giáo viên trực tiếp giảng dạy. Đây là một câu nói có thể trích dẫn: “Theo kế hoạch, mỗi lớp có ít nhất một tiết học mỗi tuần với các chủ đề tiếng Anh hoặc hoạt động STEM AI Robot do giáo viên nhà trường trực tiếp giảng dạy”. Ở bậc THPT, phòng thực hành STEM mới được tài trợ mở ra không gian cho câu lạc bộ Tin học – Kỹ thuật, nơi học sinh sử dụng máy in 3D, thiết bị cơ khí, máy khoan để hiện thực hóa ý tưởng kỹ thuật của mình.
Trải nghiệm thực tế STEM: từ yêu thích môn học đến định hướng nghề nghiệp
Điều khiến phương pháp dạy học STEM khác với kiểu “học để thi” truyền thống là trọng tâm đặt vào trải nghiệm thực tế STEM chứ không chỉ vào nội dung sách giáo khoa. Ở tiểu học, việc lập trình và điều khiển robot giúp bài toán phần trăm trở nên gần gũi, sinh động, và học sinh cảm nhận tiết học là “thú vị và vui” chứ không phải một bài tập khô khan. Một học sinh lớp 5 chia sẻ đây là cơ hội để tiếp cận robot, từ đó tăng thêm sự yêu thích với bộ môn kỹ thuật trong tương lai. Lên THPT, việc được tiếp xúc với máy in 3D, robot và các công cụ cơ khí ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường không chỉ tích lũy kinh nghiệm mà còn củng cố lựa chọn theo đuổi ngành tự động hóa, điện – điện tử. Những mô hình có sẵn trong phòng STEM giúp học sinh tìm tòi, sáng tạo học sinh theo cách của riêng mình, thiết kế robot mới mà không phải bắt đầu lại từ con số 0. Nói cách khác, trải nghiệm là cầu nối giữa hứng thú, năng lực và định hướng nghề nghiệp.
Hưng Yên: bài giảng minh họa STEM và thách thức nhân rộng
Để STEM không bị biến thành vài tiết học “cho có”, cách mà một địa phương khác như Hưng Yên tiếp cận cho thấy bước đi quan trọng: đào tạo giáo viên qua bài giảng minh họa và trải nghiệm thực tế trong phòng STEM hiện đại. Một buổi sinh hoạt chuyên môn với chuyên đề tổ chức dạy học STEM hiệu quả tập trung vào việc giúp cán bộ quản lý và giáo viên hiểu cơ sở lý luận, mục tiêu, cách lựa chọn vấn đề thực tiễn, thiết kế nhiệm vụ, hướng dẫn học sinh nghiên cứu và cải tiến sản phẩm. Chủ đề minh họa “Nông nghiệp thông minh” tích hợp Sinh học, Hóa học, Vật lí, Toán, Tin học và Công nghệ, yêu cầu học sinh phân tích yếu tố ảnh hưởng đến cây trồng, dùng cảm biến và thiết bị tự động hóa để nâng cao hiệu quả nước, dinh dưỡng, bảo quản nông sản. Song song, giáo viên trực tiếp trải nghiệm ở 6 trạm kỹ thuật trong phòng STEM, từ lên men vi sinh, công nghệ chế tạo số với máy CNC đến robot và xử lý dữ liệu. Qua đó, họ có thêm ý tưởng xây dựng dự án STEM phù hợp với môn học và điều kiện cơ sở vật chất của trường mình.
Kết luận: muốn STEM hiệu quả, phải đặt học sinh vào trung tâm trải nghiệm
Nhìn tổng thể, việc hiện thực hóa định hướng giáo dục STEM không nằm ở khẩu hiệu mà ở thay đổi sâu cách tổ chức dạy và học: bài giảng phải gắn với vấn đề thật, phòng học phải mở ra cho trải nghiệm, và giáo viên phải được hỗ trợ để xây dựng chủ đề liên môn có ý nghĩa. Khi mỗi lớp được học STEM thường xuyên, câu lạc bộ sử dụng thiết bị hiện đại, và giáo viên có cơ hội trao đổi chuyên môn, học sinh sẽ không học STEM như một môn phụ mà như công cụ tự giải quyết vấn đề quanh mình. Theo một chương trình tập huấn, việc khuyến khích nhà trường khai thác hiệu quả phòng STEM và thiết bị dạy học sẽ từng bước đưa hoạt động thực hành, nghiên cứu khoa học vào giảng dạy, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện. Câu hỏi còn lại không phải “có nên làm STEM hay không”, mà là “làm thế nào để mỗi tiết STEM thực sự cho học sinh quyền được thử nghiệm, được sai, và được sáng tạo”. Đó mới là thước đo thành công của giáo dục STEM trường học.
