Luật phải mở đường, không dựng thêm rào cản
Công nghiệp văn hóa là hoạt động biến ý tưởng, tri thức và di sản thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị văn hóa và khả năng tham gia thị trường. Dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI; đây là cơ hội để thiết kế một khuôn khổ pháp lý coi sáng tạo là động lực sản xuất, thay vì chỉ là đối tượng quản lý. Các ý kiến tại Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu tạo thuận lợi cho sáng tạo, huy động nguồn lực xã hội, đồng thời bảo đảm quản lý nhà nước hiệu quả và sử dụng đúng mục đích nguồn lực công. Nhưng mục tiêu ấy sẽ khó đạt nếu luật chỉ bổ sung thủ tục mà không sửa những quy tắc khiến dữ liệu, vốn và quyền tài sản trí tuệ mắc kẹt. Một chính sách sáng tạo có giá trị phải giúp người làm văn hóa biến ý tưởng thành sản phẩm, tiếp cận thị trường và hưởng phần lợi ích hợp pháp từ công sức của mình.
Dữ liệu văn hóa bị chia cắt, sáng tạo mất nguyên liệu
Một lực cản ít thấy nhưng có ảnh hưởng lớn là kho tư liệu văn hóa được giữ rải rác giữa thư viện, bảo tàng, lưu trữ, cơ sở nghiên cứu và các đơn vị phát thanh, truyền hình. Cách quản lý phân mảnh cùng những quy định riêng lẻ khiến dữ liệu khó liên thông, chưa thể kết hợp thành vốn tri thức để tiếp tục được diễn giải và sáng tạo. Kho tư liệu càng khó tiếp cận, người sáng tạo càng mất cơ hội khai thác chất liệu bản địa; trong khi người trẻ có thể phải dựa vào nội dung trôi nổi, khó kiểm chứng trên mạng. Đây không chỉ là câu chuyện số hóa mà còn là vấn đề về quyền sử dụng, trách nhiệm quản lý và phối hợp giữa các cơ quan. Luật cần đặt nền tảng cho chuẩn dữ liệu chung, cơ chế chia sẻ có kiểm soát và quy định rõ việc khai thác tài sản trí tuệ hình thành từ nguồn lực công. Nếu không, số hóa sẽ tạo thêm kho dữ liệu đóng cửa thay vì mở rộng nguồn lực sáng tạo.
Bảo vệ người sáng tạo và làm rõ quyền sở hữu trí tuệ
Người sáng tạo phải được đặt ở trung tâm của luật, không phải đứng cuối một chuỗi thủ tục khó hiểu. Đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề nghị làm rõ nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ sẽ bao gồm những loại quyền nào và cách phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Nhật ký sáng tạo hay dấu thời gian trên nền tảng có thể hỗ trợ chứng minh quá trình hình thành tác phẩm, nhưng không tự động xác lập quyền hoặc chứng minh người tải tác phẩm lên là tác giả. Vì vậy, luật nên xác định nền tảng là công cụ hỗ trợ quản lý dữ liệu, chuẩn bị hồ sơ và kết nối hệ thống hiện hành, không thay thế cơ chế pháp lý về quyền. Đồng thời, cần có quy định minh bạch để tác giả, nghệ sĩ, nhà thiết kế xác lập, định giá và khai thác tài sản trí tuệ; các giao dịch thương mại cũng phải đủ rõ để hạn chế tranh chấp. Bảo vệ quyền không phải phần phụ của chính sách sáng tạo: đó là điều kiện để người làm nghề dám đầu tư công sức và tiếp tục sáng tác.
Mở đường cho vốn xã hội, thay vì trông chờ ngân sách
Cạnh tranh toàn cầu đòi hỏi công nghiệp văn hóa có nguồn đầu tư lớn, trong khi ngân sách nhà nước không thể đáp ứng mọi nhu cầu. Thế nhưng, cơ chế hiện hành chưa tạo hành lang đủ rõ để huy động rộng rãi vốn xã hội, còn tài sản sáng tạo văn hóa chưa có quy chế pháp lý đầy đủ để hỗ trợ thế chấp hoặc bảo lãnh vay. Vấn đề càng đáng lưu ý vì sản phẩm văn hóa có tính trải nghiệm: giá trị thường chỉ rõ sau khi công chúng tiếp nhận, còn thời gian phát triển có thể từ vài năm với một số chương trình biểu diễn, phim ảnh đến 10 năm hoặc hơn với dự án game. Các công cụ vay vốn thông thường vì thế khó phù hợp với doanh nghiệp sáng tạo nhỏ, thiếu tài sản hữu hình và có chu kỳ thu hồi vốn dài. Dự luật nên xác lập quy tắc cho đầu tư theo từng giai đoạn, làm rõ địa vị pháp lý của tài sản sáng tạo và mở cơ chế quỹ đầu tư mạo hiểm hợp tác công tư. Khơi thông nguồn lực sáng tạo đòi hỏi chấp nhận rủi ro có kiểm soát, không thể chỉ dựa vào cấp phát ngân sách.
Đo chất lượng luật bằng khả năng tháo gỡ
Một luật tốt không phải luật ôm thêm nhiều lĩnh vực vào một văn bản, mà là luật khiến dữ liệu có thể dùng, quyền có thể bảo vệ và vốn có thể đến được với dự án phù hợp. Quốc hội đang xem xét dự án, nên những đề xuất về hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cần được chuyển thành quy định cụ thể, phối hợp được với pháp luật về tài sản công và sở hữu trí tuệ. Nếu giữ nguyên tình trạng dữ liệu văn hóa bị chia cắt, tài sản sáng tạo khó định giá và vốn đầu tư xã hội thiếu lối vào, thể chế văn hóa sẽ tiếp tục kìm hãm việc chuyển hóa sáng tạo thành sức sản xuất mới. Ngược lại, luật có thể tạo nền móng cho người sáng tạo tiếp cận chất liệu, bảo vệ thành quả và tìm nguồn đầu tư phù hợp. Kết quả cuối cùng không nên được đo bằng số điều khoản hay chương trình hỗ trợ, mà bằng việc tác phẩm Việt có thêm cơ hội ra đời, được công chúng tiếp cận và tạo giá trị lâu dài.
