Từ thân tàu cũ đến vật liệu có câu chuyện
Gỗ tàu cũ là gỗ được thu hồi từ những con tàu, thuyền đã hết thời gian hoạt động, sau đó được làm sạch, kiểm tra và chế tác thành đồ nội, ngoại thất mà vẫn giữ lại một phần dấu tích của đời sống trên biển. Ở Hội An, ý tưởng ấy bắt đầu từ việc nhìn thấy giá trị còn sót lại trong những thân tàu nằm chờ tháo dỡ. Ông Lê Huỳnh Huyên nhận ra nhiều thanh gỗ vẫn chắc, lại có màu sẫm, đường vân và dấu đinh mà vật liệu mới không thể tái tạo. Năm 2020, ông cùng cộng sự bắt đầu tìm mua vỏ tàu, thuyền cũ để đưa về xưởng xử lý và chế tác. Đây không phải cách làm biến phế liệu thành món đồ mang vẻ cũ giả tạo; sức hấp dẫn nằm ở việc vật liệu đã trải qua nắng, gió và nước biển, rồi được dùng tiếp thay vì bị bỏ phí.
Khâu xử lý đòi hỏi kiên nhẫn và con mắt nghề
Trước khi thành bàn, ghế hay cánh tủ, gỗ phải được tháo khỏi thân tàu, kiểm tra và phân loại. Đinh, sắt, sơn cũ cùng muối ngấm sâu cần được xử lý; phần cong vênh cũng phải ổn định trước khi gia công. Vì thế, đồ gỗ tái sử dụng không đồng nghĩa với quy trình đơn giản hay tiết kiệm công sức. Mỗi thanh có kích thước, hình dáng và mức độ hư hại riêng, nên người thợ phải tính cách dùng sao cho vừa chắc chắn vừa hạn chế phần bỏ đi. Gỗ lớn có thể thành cửa, giường hoặc cổng; những tấm nhỏ hơn phù hợp làm bàn, ghế, tủ và vật trang trí. Người thợ cần biết “đọc” vật liệu: giữ đường cong, lỗ đinh hay mảng màu khi chúng làm nên cá tính, nhưng loại bỏ phần hỏng ảnh hưởng đến kết cấu.
Tay nghề biến dấu vết thành nội thất độc bản
Điểm đáng giá nhất không nằm ở việc gỗ cũ được đánh bóng đến mức nào, mà ở lựa chọn nào được giữ lại. Thợ mộc Hội An, trong đó có những người thợ làng Kim Bồng, phải tạo hình dựa trên chính đặc điểm của từng tấm gỗ thay vì áp một mẫu có sẵn. Anh Lê Hồng Linh đảm nhận phần chạm trổ, còn những người thợ khác cân nhắc cách phối vân, màu và dấu tích để món đồ hợp với không gian sử dụng. Cách làm này gần với tinh thần wabi-sabi: không che lấp mọi khiếm khuyết, nhưng cũng không đánh đổi độ bền để giữ vẻ cũ. Lỗ đinh có thể trở thành chi tiết nhận diện; vết nứt ảnh hưởng đến độ chắc chắn thì phải sửa hoặc loại bỏ. Bởi vậy, mỗi món nội thất độc bản có diện mạo riêng, khó tạo ra chiếc thứ hai hoàn toàn giống hệt.
Giá trị nằm ở vật liệu, công sức và tính riêng
Tại Hội An, sản phẩm từ gỗ tàu thuyền cũ được chào bán từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng; một bộ bàn ghế có giá hơn 20 triệu đồng. Mức giá phụ thuộc vào loại gỗ, kích thước, ý tưởng thiết kế và độ phức tạp khi chế tác, chứ không chỉ vào lượng vật liệu. Gỗ lim, sến, kiền kiền hay sao vốn được dùng đóng tàu có độ bền cao, nhưng phần việc làm sạch, xử lý và thiết kế riêng cũng tiêu tốn nhiều công. Ban đầu, khách hàng chưa đón nhận rộng rãi; về sau, nhu cầu tăng ở nhà ở, nhà hàng, khách sạn và homestay. Mô hình này phù hợp với người muốn món đồ bền, có dấu ấn riêng và chấp nhận rằng vật liệu không thể đồng nhất như gỗ mới. Nó cũng tạo việc làm cho thợ lành nghề, đồng thời cơ sở hướng dẫn miễn phí người muốn học nghề và trả lương trong thời gian học việc.
Tái sử dụng gỗ tàu cũ không phải lối tắt để có nội thất rẻ, cũng không nên biến dấu tích thời gian thành lớp trang trí gượng ép. Giá trị của cách làm này nằm ở sự kết hợp giữa vật liệu đã có lịch sử, bàn tay thợ mộc và thiết kế tôn trọng đặc điểm từng thanh gỗ. Khi được xử lý đúng cách, một phần thân tàu có thể tiếp tục hiện diện trong không gian sống dưới hình hài mới—vừa hữu dụng, vừa không thể sao chép hoàn toàn.
