Khi gỗ tàu thuyền cũ bước vào vòng đời mới
Tái sinh gỗ tàu thuyền cũ là mô hình thu mua gỗ từ những con tàu, thuyền hết niên hạn, xử lý kỹ các vết đinh tán, nước sơn và muối bám, rồi biến chúng thành nội thất tái sinh mang giá trị thẩm mỹ, kinh tế và môi trường, thay vì để chúng bị đốt làm củi hoặc bỏ hoang ngoài cảng biển. Đây không phải câu chuyện tái chế đơn thuần, mà là cách người thợ Việt tạo một vòng đời hoàn toàn mới cho vật liệu từng gắn bó với biển. Nhiều năm trước, trong một lần đi tìm nguyên liệu, ông Lê Huỳnh Huyên nhìn thấy những con tàu hư hỏng nằm chỏng chơ ở cảng, đa số bị coi như phế liệu. Chính khoảnh khắc đó đã đặt nền móng cho một hướng đi khác: nâng gỗ bỏ hoang lên thành sản phẩm cao cấp, thay vì để nó thành tro.
Hội An Wood: biến dấu tích biển khơi thành nội thất cao cấp
Mô hình của ông Lê Huỳnh Huyên và Hội An Wood chỉ thực sự bật lên khi dịch Covid-19 khiến nhiều thợ lành nghề ở làng mộc Kim Bồng thiếu việc làm, buộc họ phải tìm kiếm một lối đi mới trên nền nghề cũ. Gỗ tàu thuyền sau khi hết niên hạn được đơn vị này thu mua làm nguyên liệu đầu vào, rồi tháo dỡ, phân loại và xử lý nghiêm ngặt do chịu ảnh hưởng nặng nề của đinh tán, nước sơn, muối bám sâu. Thay vì che giấu khuyết điểm, các nghệ nhân cố tình để lộ dấu đinh, vết nứt như một thứ “chứng minh thư” của gỗ. Vòng đời mới của gỗ tàu thuyền mang phong cách wabi-sabi, tôn vinh vẻ đẹp không hoàn hảo và tính độc bản. Một quan điểm đáng trích dẫn ở đây là nhận định của ông Huyên: “Một sản phẩm xanh không chỉ đến từ vẻ đẹp, chất lượng mà còn đủ giá trị và công năng sử dụng”.
Nội thất tái sinh: xanh hơn cho môi trường, dày hơn về câu chuyện
Điều thú vị của nội thất tái sinh từ gỗ tàu thuyền cũ là mỗi sản phẩm là một câu chuyện không thể lặp lại: vết muối ăn mòn, đường gân gỗ bị đinh tán cắt ngang, mảng sơn cũ còn sót lại… tất cả tạo thành “dấu vết” duy nhất. Vì vậy, người thợ không chỉ “đọc” kích thước từng tấm gỗ để chọn làm cửa, cổng, giường hay tủ, ghế sao cho tận dụng tối đa, mà còn phải đọc cả lịch sử của nó để quyết định xử lý đến đâu, giữ lại điều gì. Bằng những đường chạm trổ của những bàn tay Kim Bồng có tay nghề cao, các sản phẩm đều trở thành độc bản, đồng thời giữ lại ký ức biển khơi ngay trong không gian sống. Quan trọng hơn, việc tận dụng gỗ thuyền hỏng góp phần giữ môi trường thêm xanh và được người dân đón nhận, bởi họ cảm nhận rõ ràng giá trị bền vững nằm trong từng thớ gỗ.
Làng nghề gỗ xanh: khi kinh tế tuần hoàn thành xu hướng bắt buộc
Câu chuyện ở Hội An cho thấy thủ công gỗ bền vững không còn là khẩu hiệu, mà là hướng sống còn cho các làng nghề gỗ xanh truyền thống. Tại La Xuyên và Vạn Điểm, các làng nghề này đang chuyển mình rõ rệt từ phương thức sản xuất đến cách tiếp cận thị trường, đặc biệt là theo hướng kinh tế tuần hoàn. La Xuyên Vàng hiện có khoảng 100 công nhân là lao động tại làng, ghi nhận thị trường khởi sắc, sức mua tăng cao, từ bán lẻ đến các dự án nội thất trọn gói trị giá hàng tỷ đồng. Vạn Điểm với hơn 800 cơ sở sản xuất chọn con đường đổi mới sản phẩm, ứng dụng công nghệ, mở rộng thị trường và tận dụng phụ phẩm gỗ để hình thành chuỗi sản xuất xanh, tuần hoàn. Nghề mộc ở đây đòi hỏi sự kết hợp giữa sức khỏe, kỹ năng thủ công điêu luyện và khả năng dùng máy móc hiện đại, nhưng giá trị cuối cùng vẫn nằm ở kinh nghiệm và con mắt nghệ thuật của người thợ.
Phụ nữ bước lên bàn đục, làng nghề bước vào tương lai
Một chi tiết cho thấy sự chuyển mình sâu sắc của làng nghề gỗ La Xuyên là vai trò ngày càng nổi bật của phụ nữ. Nếu trước đây họ chỉ đảm nhiệm việc nhẹ như đánh giấy ráp, sơn gỗ, thì nay đã trở thành những thợ đục chạm lành nghề, thậm chí là thợ cả, sau khi thị trường khó khăn khiến nhiều nam giới rời làng đi làm việc khác. Những người thợ như bà Dương Thị Thủy hay bà Nguyễn Thị Ánh chứng minh sự khéo léo, tỉ mỉ và kiên trì trong từng đường nét chạm khắc, kể cả trên các loại gỗ rắn. Ở Vạn Điểm, câu chuyện xanh hóa còn được mở rộng bằng việc thu gom khoảng 1.200 tấn mùn cưa, dăm bào mỗi tháng, chế biến thành bột gỗ làm nguyên liệu cho giấy, carton, ván ép, ván sàn và xuất khẩu đi nhiều nước. Mỗi cơ sở có thêm khoảng 17 triệu đồng/tháng từ việc bán mùn cưa, đồng thời giảm ô nhiễm và biến phụ phẩm thành tài nguyên mới.
Từ bột gỗ đến du lịch làng nghề: chuỗi giá trị mở rộng
Khi phụ phẩm gỗ được thu gom có hệ thống, làng nghề không chỉ sạch hơn mà còn bước vào chuỗi giá trị rộng hơn, từ bột gỗ cho công nghiệp đến điểm đến du lịch. Mô hình kinh tế tuần hoàn ở Vạn Điểm được xem là điểm sáng, khi mùn cưa, dăm bào từng bị vứt bỏ hoặc đốt gây ô nhiễm nay trở thành nguồn thu bền vững và giảm đáng kể áp lực môi trường. Chính quyền địa phương đang tích cực nhân rộng mô hình này, coi đây là hướng đi tiêu biểu cho sự phát triển của làng nghề gỗ xanh. Từ năm 2022, Vạn Điểm được công nhận là điểm du lịch, thu hút hàng nghìn du khách tới tham quan, mua sắm và trải nghiệm văn hóa mộc truyền thống, tạo thêm một tầng giá trị mới cho sản phẩm gỗ bền vững. Khi các mô hình như Hội An Wood tiếp tục đầu tư, hoàn thiện quy trình vật liệu tái sinh, chuỗi giá trị từ gỗ tàu thuyền cũ sẽ còn phát triển sâu hơn.
