Khi gỗ tàu thuyền cũ bước vào phòng khách
Nội thất tái sinh từ gỗ tàu thuyền cũ là dòng sản phẩm được chế tác từ gỗ của các con tàu, thuyền đã hết niên hạn sử dụng, được tháo dỡ, xử lý và biến thành bàn ghế, giường tủ, cửa, cổng mang giá trị thẩm mỹ, công năng và câu chuyện môi trường, kết nối vòng đời công nghiệp và đời sống gia đình trong một mô hình gỗ bền vững có tính tuần hoàn rõ rệt. Đây không phải xu hướng trang trí đơn thuần mà là sự thay đổi tư duy về tài nguyên: thay vì đốt làm củi, những thanh lim, sến, kiền kiền trên thân tàu trở thành “nhân vật chính” trong không gian sống. Quan điểm này đặt người thợ, không phải nhà máy, ở trung tâm của cuộc chơi upcycling: mỗi nhát đục, đường chạm là một tuyên ngôn chống lãng phí.
Hội An Wood và hành trình tái sinh gỗ tàu
Nhiều năm trước, trong một lần đi tìm nguyên liệu, ông Lê Huỳnh Huyên nhìn thấy những con tàu hư hỏng nằm chỏng chơ ở cảng biển, phần lớn bị tận dụng để… làm củi. Với con mắt của người làm đồ gỗ, ông nhận ra đây là nguồn gỗ biển cực kỳ bền chắc như lim, sến, kiền kiền – thứ nguyên liệu mà thị trường nội thất cao cấp đang thèm khát. Từ đó, gỗ tàu thuyền sau khi hết niên hạn được Hội An Wood thu mua như nguyên liệu đầu vào, mở lối cho một dòng sản phẩm nội thất tái sinh. Ý tưởng này càng rõ ràng hơn trong giai đoạn dịch Covid-19, khi thợ lành nghề làng mộc Kim Bồng thiếu việc; ông Huyên quyết định cùng họ chế tác nội thất từ gỗ tàu thuyền cũ, coi đây là hành động “tái sinh” chứ không chỉ tái chế.
Quy trình upcycling ở Hội An Wood không phải chuyện cắt gọt đơn giản. Gỗ tàu đã qua năm tháng ngâm muối, sơn, đinh tán nên cần phân loại, xử lý nghiêm ngặt trước khi thành sản phẩm nội thất. Mỗi tấm gỗ được thợ mộc “đọc” kích thước để định số phận: khung xương lớn thành cửa, cổng, giường; ván mỏng và thanh nhỏ hóa tủ, ghế, bảo đảm tận dụng tối đa, đúng tinh thần kinh tế tuần hoàn. Ông Huỳnh Viết Thanh Pháp mô tả triết lý chế tác: họ không che lấp khuyết điểm mà làm nổi bật dấu đinh tán, vết muối bám như chứng tích của một vòng đời trước khi gỗ trở thành nội thất. Vẻ đẹp wabi-sabi – cái đẹp không hoàn hảo – được nâng lên thành bản sắc, khiến mỗi sản phẩm là một độc bản gắn với lịch sử của con tàu.
Kinh tế xanh mở rộng từ bến tàu đến làng nghề
Điều đáng nói là câu chuyện gỗ bền vững không dừng ở Hội An mà đang lan ra các làng nghề gỗ truyền thống như Vạn Điểm (Hà Nội) và La Xuyên (Ninh Bình). Tại La Xuyên, hàng chục phụ nữ – trước kia chỉ đánh giấy ráp, sơn gỗ – nay cầm đục, trở thành thợ chạm lành nghề, thậm chí là thợ cả. Những người như bà Dương Thị Thủy hay bà Nguyễn Thị Ánh chứng minh kỹ năng chạm khắc trên cả gỗ rắn, phá vỡ định kiến nghề mộc là “cuộc chơi của đàn ông”. Công ty La Xuyên Vàng với khoảng 100 công nhân ở làng ghi nhận sức mua nội thất tăng rõ rệt, không chỉ bán lẻ mà còn nhận dự án nội thất trọn gói trị giá hàng tỷ đồng, cho thấy thị trường sẵn sàng trả giá cao cho sản phẩm có tay nghề và câu chuyện bền vững.
Ở Vạn Điểm, hơn 800 cơ sở sản xuất đang phải định nghĩa lại nghề mộc trong kỷ nguyên mạng xã hội và kinh tế xanh. Người dân sử dụng Facebook, Zalo, YouTube, TikTok để giới thiệu sản phẩm, chia sẻ quy trình chế tác, lắng nghe phản hồi và điều chỉnh theo thị hiếu – một kiểu tương tác mà các xưởng gỗ truyền thống hiếm khi làm trước đây. Họ còn chuyên môn hóa từng công đoạn: nhà xẻ gỗ, nhà tạo phôi, nhà chạm khắc, nhà đánh bóng, giúp nâng tay nghề và rút ngắn thời gian. Đặc biệt, từ năm 2022, Vạn Điểm được công nhận là điểm du lịch, thu hút hàng nghìn khách đến tham quan, mua sắm và trải nghiệm văn hóa làng nghề, biến các xưởng gỗ thành không gian trưng bày sống động của kinh tế tuần hoàn.
Upcycling gỗ: từ phụ phẩm thành giá trị kinh tế
Nếu nội thất tái sinh từ gỗ tàu thuyền cũ là hình ảnh đẹp nhất của việc tái sinh vật liệu, thì mô hình tận dụng mùn cưa, dăm bào ở Vạn Điểm cho thấy chiều sâu kinh tế của gỗ bền vững. Trước đây, mùn cưa thường bị đốt hoặc bỏ đi, gây ô nhiễm; nay các cơ sở lắp hệ thống hút bụi để thu gom, bán cho doanh nghiệp sản xuất bột gỗ. Công ty Bột gỗ NK Việt Nam thu mua khoảng 1.200 tấn mùn cưa, dăm bào mỗi tháng từ Vạn Điểm và các làng nghề khác, chế biến thành bột gỗ 0,01–1 mm làm nguyên liệu giấy, bìa carton, ván ép, ván sàn và xuất khẩu sang nhiều nước châu Á. Mô hình này giúp mỗi cơ sở tăng thêm khoảng 17 triệu đồng/tháng từ phụ phẩm, đồng thời giảm đáng kể áp lực môi trường. Đây là một câu nói đáng trích: “Mô hình này không chỉ giúp các cơ sở sản xuất có thêm thu nhập mà còn biến phụ phẩm thành nguồn tài nguyên mới”.
Ở chiều ngược lại, nội thất tái sinh từ gỗ tàu thuyền cũ của Hội An Wood cũng là một dạng upcycling rõ rệt: biến nguyên liệu bị bỏ đi thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao. Sau khi xử lý, mỗi tấm gỗ được thợ mộc Kim Bồng tái sinh thành sản phẩm mới, được bảo vệ bằng dầu lau gỗ nguồn gốc thực vật – một lựa chọn nhất quán với định hướng xanh. Người mua không chỉ sở hữu món đồ đẹp, chất lượng mà còn mang về nhà câu chuyện “cứu” một phần tài nguyên khỏi lò đốt, đúng với nhận định của ông Huyên: một sản phẩm xanh phải đủ đẹp, bền và hữu dụng. Chính quyền địa phương hiện đang tích cực nhân rộng mô hình kinh tế tuần hoàn này, coi đó là hướng đi tiêu biểu cho làng nghề, mở đường cho thế hệ nghệ nhân upcycling mới.
Tương lai nội thất tái sinh và vai trò nghệ nhân
Nhìn vào những dấu đinh tán trên mặt bàn gỗ tàu hay đường chạm của nữ nghệ nhân La Xuyên, có thể thấy rõ: nội thất tái sinh ở Việt Nam không phải trào lưu thời trang mà là điểm giao nhau giữa ký ức, kỹ nghệ và trách nhiệm môi trường. Việc tận dụng gỗ tàu, thuyền cũ vừa giữ cho môi trường thêm xanh, vừa được người dân đón nhận, chứng tỏ người dùng đang đánh giá cao sản phẩm có câu chuyện bền vững, không chỉ kiểu dáng. Khi các làng nghề chuyển mình theo hướng kinh tế xanh, tuần hoàn, nghệ nhân upcycling sẽ trở thành lực lượng định hình thẩm mỹ mới: cái đẹp của vết tích, của vật liệu từng "ngừng đi biển" rồi bước vào phòng khách.
Tuy vậy, để nội thất tái sinh từ gỗ tàu thuyền cũ đi xa hơn, còn nhiều việc phải làm: chuẩn hóa quy trình xử lý gỗ biển, xây dựng hệ thống chứng nhận gỗ bền vững để tăng niềm tin, phát triển kênh phân phối xuyên biên giới, kết hợp câu chuyện con tàu với thiết kế đương đại. Ông Lê Huỳnh Huyên cho biết Hội An Wood sẽ tiếp tục đầu tư, hoàn thiện quy trình vật liệu tái sinh để phát triển sâu hơn chuỗi giá trị từ gỗ tàu, thuyền cũ. Nếu chính sách địa phương đồng hành, mô hình từ Hội An, La Xuyên, Vạn Điểm có thể trở thành bản mẫu cho nhiều ngành khác: biến thứ bị bỏ đi thành giá trị, đặt con người và môi trường lên cùng một bàn thiết kế.
