Nền tảng số logistics: lời giải chiến lược cho bài toán chi phí
Nền tảng số logistics là hệ thống trực tuyến tích hợp dữ liệu, quy trình và dịch vụ vận tải – kho bãi – cảng biển – hải quan trên một môi trường số thống nhất, cho phép các doanh nghiệp, cơ quan quản lý và nhà vận hành phối hợp theo thời gian thực, từ đó giảm chi phí logistics, minh bạch hóa dòng thông tin và rút ngắn thời gian xử lý giao dịch trong toàn chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh chi phí logistics tại Việt Nam đang chiếm khoảng 16–17% GDP, TP. Hồ Chí Minh không chấp nhận duy trì vị thế đầu tàu thương mại nhưng chịu gánh nặng chi phí cao. Thành phố đặt mục tiêu kéo chi phí logistics xuống còn 11–14% GRDP vào năm 2035 và nâng tỷ trọng đóng góp của ngành này lên 8–10% GRDP. Đây là tuyên bố mang tính định hướng, cho thấy lãnh đạo Thành phố nhìn logistics như một trụ cột cạnh tranh dài hạn chứ không chỉ là dịch vụ hỗ trợ.
Hạ tầng và tái cấu trúc không gian logistics: nền móng cho nền tảng số
Muốn nền tảng số logistics phát huy hiệu quả, TP. Hồ Chí Minh buộc phải giải quyết bài toán hạ tầng và tổ chức lại không gian logistics. Thành phố đã ban hành Kế hoạch hành động phát triển dịch vụ logistics giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến 2050, với 57 nhiệm vụ thuộc 9 nhóm giải pháp. Trọng tâm là 11 nhiệm vụ về hạ tầng: tái cấu trúc theo ba lớp chức năng gồm logistics quốc tế – vùng, trung chuyển – phân phối và logistics đô thị. Đây là cách tiếp cận tương đối tham vọng, vì nó vừa yêu cầu đầu tư cơ sở vật chất, vừa yêu cầu kỷ luật quy hoạch và phối hợp thể chế. Khi cụm cảng Tân Cảng – Cát Lái xử lý hơn 5,5 triệu TEU/năm và Cái Mép – Thị Vải trên 8 triệu TEU/năm, thuộc nhóm 20 cảng container lớn nhất thế giới, câu hỏi không còn là "có hạ tầng hay không" mà là "cách tổ chức và kết nối hạ tầng đó".
Nền tảng số điều phối: bước ngoặt cho hành lang công nghiệp và chuỗi lạnh
Điểm mới mang tính bước ngoặt là Thành phố sẽ thử nghiệm nền tảng số điều phối xuất nhập khẩu và logistics trên các hành lang công nghiệp và chuỗi lạnh từ giữa năm 2027. Việc chọn chuỗi lạnh – nơi tập trung thủy hải sản, lương thực, thực phẩm – không phải ngẫu nhiên: đây là nhóm hàng có giá trị gia tăng cao nhưng dễ tổn thất, phụ thuộc lớn vào chất lượng dịch vụ logistics chuỗi lạnh. Một nền tảng số logistics nếu được thiết kế đúng sẽ giúp minh bạch hóa dữ liệu, rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí vận hành cho doanh nghiệp. Câu chuyện không chỉ là "số hóa thủ tục" mà là xây dựng cơ chế phối hợp thời gian thực giữa cảng, kho bãi, vận tải đường bộ, đường thủy và cơ quan quản lý. Nếu triển khai hời hợt, nền tảng sẽ chỉ là một cổng thông tin; nếu triển khai nghiêm túc, nó có thể trở thành "bộ não" điều khiển toàn bộ dòng hàng xuất nhập khẩu của Thành phố.
Đa phương thức vận tải và áp lực cạnh tranh cảng khu vực
Một nghịch lý lâu nay là 88,7% khối lượng hàng hóa vẫn đang di chuyển bằng đường bộ, khiến chi phí logistics cao và hệ thống đường bộ quá tải. TP. Hồ Chí Minh muốn phá vòng luẩn quẩn này bằng cách đẩy mạnh vận tải thủy nội địa – nạo vét luồng sông Soài Rạp, Lòng Tàu – tối ưu kết nối nhóm cảng biển số 4, thúc đẩy Vành đai 3, Vành đai 4 và quy hoạch ga An Bình thành ga liên vận quốc tế để khai thác đường sắt. Chiến lược đa phương thức này, gắn với nền tảng số logistics, là câu trả lời trực diện cho áp lực cạnh tranh với các cảng trung chuyển trong khu vực. Nếu không chuyển mình, TP. Hồ Chí Minh có nguy cơ biến lợi thế cảng nước sâu và sân bay thành "hạ tầng mắc kẹt". Việc hoàn thiện Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ theo mô hình "cảng biển – logistics – công nghiệp – đô thị dịch vụ" và hiện đại hóa cụm cảng Cái Mép – Thị Vải thành cảng trung chuyển tầm cỡ châu Á cho thấy Thành phố muốn đi xa hơn vai trò một cảng bốc dỡ.
Từ trung tâm thương mại đến trung tâm logistics khu vực
Với kim ngạch xuất khẩu 8 tháng đầu năm đạt 65,83 tỷ USD và nhập khẩu 72,69 tỷ USD, TP. Hồ Chí Minh đang đóng góp khoảng 18% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước. Nhưng khối lượng luồng hàng lớn không tự động chuyển thành lợi thế cạnh tranh bền vững nếu chi phí logistics vẫn duy trì ở mức cao. Việc đặt mục tiêu tăng trưởng logistics 13–16%/năm, giảm chi phí xuống 11–14% GRDP, nâng tỷ trọng đóng góp logistics lên 8–10% và hình thành ít nhất một trung tâm logistics đạt chuẩn quốc tế là một tuyên bố chính trị lẫn kinh tế: Thành phố không muốn chỉ "xuất khẩu nhiều" mà còn "xuất khẩu thông minh". Trong bối cảnh "luật chơi" thương mại toàn cầu chuyển từ ưu đãi thuế sang tiêu chuẩn xanh như CBAM, EUDR, nền tảng số logistics có thể trở thành công cụ sống còn để doanh nghiệp minh bạch hóa dữ liệu phát thải, chứng minh nguồn gốc xuất xứ và giữ vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nếu chiến lược này được thực thi đến nơi đến chốn, TP. Hồ Chí Minh có cơ hội chuyển mình từ trung tâm thương mại nội địa thành trung tâm logistics của cả Đông Nam Á.
