Thiếu sách giáo khoa: hệ quả của một cuộc chuyển đổi lớn
Tình trạng thiếu sách giáo khoa đầu năm học là hiện tượng một bộ phận học sinh chưa có đủ sách học theo chương trình quy định, chủ yếu do nhu cầu biến động nhanh vượt khả năng dự báo và điều tiết sách giáo dục, khiến chuỗi cung ứng không kịp đáp ứng đồng bộ trên toàn hệ thống. Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên áp dụng một bộ sách giáo khoa thống nhất trên phạm vi cả nước, đặt ra bài toán cung ứng sách học ở quy mô chưa từng có. Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính, mạng lưới trường lớp và các chính sách hỗ trợ sách đã làm nhu cầu thay đổi nhanh, tạo nên những điểm thiếu sách giáo khoa cục bộ ở một số địa phương.
Giải pháp khẩn cấp: chuyển sách tức thì, siết điều phối vùng khó khăn
Điểm tích cực là phản ứng của Bộ Giáo dục và Đào tạo không chậm trễ. Từ giữa tháng 8, bộ đã gửi công văn yêu cầu các sở và nhà xuất bản bảo đảm cung ứng sách học cho năm học mới khi xuất hiện báo cáo thiếu sách giáo khoa tại một số nơi. Sau cuộc họp do Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì ngày 9/9 về tình hình cung ứng, Kế hoạch 1906 được ban hành với loạt giải pháp khẩn cấp: rà soát chính xác số lượng thiếu, điều chuyển sách từ nơi thừa sang nơi thiếu, tiếp tục in bổ sung, công bố điểm bán, đường dây nóng và kênh đặt mua trực tuyến. Quan trọng hơn, việc điều chuyển được ưu tiên cho vùng khó khăn: các trường nội trú biên giới, vùng sâu, vùng xa, khu vực có điều kiện kinh tế – xã hội khó khăn và học sinh thuộc diện được hỗ trợ sách. Đây là bước điều tiết sách giáo dục mang tính tái phân bổ công bằng, thừa nhận rằng vùng yếu thế phải được bảo vệ trước tiên.
Những con số biết nói và tác động tới học sinh
Theo dữ liệu tổng hợp từ nhà xuất bản, đến ngày 14/9 tổng nhu cầu sách giáo khoa được cập nhật là 245,94 triệu bản, trong khi kế hoạch in là 228,9 triệu bản và số đã cung ứng về địa phương khoảng 236,60 triệu bản. Dù tỷ lệ thiếu chỉ khoảng 1,5% với 3.916.370 cuốn chưa đủ, mỗi phần trăm ấy là hàng trăm nghìn học sinh phải xoay xở với việc học không trọn vẹn. Bộ đã yêu cầu ưu tiên giải quyết cho những trường hợp chưa có sách hoặc thiếu nhiều đầu sách tại vùng khó khăn và đối tượng chính sách, đồng thời cung cấp sách giáo khoa điện tử miễn phí trong thời gian chờ sách in. Chủ trương tận dụng sách thư viện, sách cũ còn dùng được cũng là một thông điệp rõ ràng: không thể để học sinh bị gián đoạn học tập chỉ vì lỗi điều phối trong cung ứng sách học.
Nhìn thẳng vào hạn chế: dự báo và quản trị chuỗi cung ứng
Điểm đáng chú ý là Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thẳng thắn nhận trách nhiệm về mặt chủ quan: công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu sách giáo khoa trong bối cảnh mới chưa theo kịp thực tế; việc đánh giá năng lực sản xuất, quản trị và mạng lưới cung ứng của nhà xuất bản giáo dục chưa đầy đủ; giải pháp xử lý hạn chế trong điều phối nguồn sách chưa đủ nhanh và linh hoạt. Chính quyền địa phương cũng bị chỉ rõ tình trạng đăng ký nhu cầu chưa chủ động, cập nhật chậm khi có biến động do sắp xếp trường lớp và chính sách hỗ trợ sách. Điều đó cho thấy thiếu sách giáo khoa không chỉ là câu chuyện in ấn, mà là bài học về quản trị dữ liệu và phối hợp liên ngành trong cung ứng sách học. Khi phụ thuộc vào báo cáo chậm trễ, mọi cơ chế điều tiết sách giáo dục đều trở nên phản ứng thụ động, thay vì chủ động phòng ngừa.
Từ chữa cháy đến thiết kế lại cơ chế điều tiết sách giáo dục
Các biện pháp khẩn cấp như duy trì tổ công tác phản ứng nhanh, trực thường trực 24/7 tới hết ngày 30/9 giúp giải quyết trước mắt cơn khát sách giáo khoa, nhưng điều xã hội chờ đợi là một cơ chế lâu dài. Bộ Giáo dục cho biết sẽ rà soát và đề xuất hoàn thiện cơ chế quản lý sách giáo khoa theo hướng coi đây là sản phẩm, dịch vụ công, một mặt hàng thiết yếu đặc thù; quản trị toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu thống nhất; xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, địa phương và doanh nghiệp; xây dựng cơ chế dự phòng, điều phối linh hoạt, bảo đảm cung ứng chủ động, ổn định ngay từ đầu năm học. Nếu thực sự biến sách học thành một loại bảo đảm công bằng tiếp cận như điện và nước, thì những đợt thiếu sách giáo khoa cục bộ hiện nay sẽ là cú hích để hệ thống bước sang một chuẩn quản trị mới: dữ liệu thời gian thực, dự báo tin cậy và ưu tiên vùng khó khăn như một nguyên tắc bất di bất dịch.
