Miễn phí sách giáo khoa: Bước khởi đầu của một cuộc cải cách âm thầm
Miễn phí sách giáo khoa là chính sách nhà nước và địa phương dùng ngân sách và nguồn lực xã hội để cung cấp bộ sách chuẩn cho học sinh theo mô hình sách mượn trả thông qua thư viện dùng chung, giảm gánh nặng tài chính cho gia đình, hạn chế lãng phí và thúc đẩy công bằng trong tiếp cận giáo dục cho mọi vùng miền.
Điểm đáng chú ý là nhiều tỉnh, thành không chờ đến lộ trình chung toàn quốc từ năm học 2029-2030 mới miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh, mà chủ động khởi động ngay từ năm học 2026-2027 bằng nguồn lực của mình. Đây không chỉ là một ưu đãi vật chất cho phụ huynh vào đầu năm học, mà là lựa chọn chính trị cho thấy giáo dục được đặt đúng vị trí ưu tiên. Khi giá sách tăng và chương trình thay đổi liên tục, việc một địa phương dám đi trước đồng nghĩa họ chấp nhận áp lực ngân sách để bảo vệ quyền học tập của trẻ em. Đó là thông điệp mạnh hơn mọi khẩu hiệu về “lấy học sinh làm trung tâm”.
Khánh Hòa và loạt địa phương đi trước 3 năm: Không đợi Trung ương “bật đèn xanh”
Theo Điều 9 Nghị định 271/2026/NĐ-CP, chính sách miễn phí sách giáo khoa sẽ áp dụng trên toàn quốc từ năm học 2029-2030 theo hình thức mượn trả tái sử dụng. Thế nhưng, Khánh Hòa chọn cách không chờ đợi. Tại kỳ họp chuyên đề HĐND tỉnh, UBND tỉnh đã trình và được thông qua chủ trương thực hiện miễn phí sách giáo khoa từ năm học 2026-2027, sớm hơn lộ trình chung 3 năm. Đây là quyết định thể hiện rõ trách nhiệm với các gia đình nghèo, cận nghèo và học sinh có hoàn cảnh khó khăn, thay vì né tránh vì áp lực ngân sách.
Khánh Hòa xây dựng lộ trình ba bước: năm học 2026-2027 tập trung vào vùng III; 2027-2028 mở rộng sang vùng II; đến 2028-2029 hoàn thành miễn phí sách giáo khoa trên toàn địa bàn cho học sinh phổ thông và người học chương trình giáo dục phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Một lãnh đạo ngành giáo dục địa phương nhấn mạnh, chính sách nhằm bảo đảm học sinh vùng dân tộc thiểu số, miền núi và địa bàn đặc biệt khó khăn được miễn phí sách giáo khoa ngay từ đầu năm học 2026-2027, góp phần thu hẹp chênh lệch điều kiện học tập. Đó là cách một tỉnh thể hiện cam kết phát triển bền vững bằng hành động cụ thể, chứ không dừng ở nghị quyết.
Quảng Ninh, Huế, TP Hồ Chí Minh: Mô hình sách mượn trả và thư viện dùng chung
Nếu Khánh Hòa triển khai theo vùng, thì Quảng Ninh, Huế và TP Hồ Chí Minh chọn cách “phủ sóng rộng” ngay từ năm học 2026-2027. Tại Quảng Ninh, toàn bộ học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên cấp THPT được mượn sách giáo khoa miễn phí, với khoảng 293.000 người học ở 229 cơ sở giáo dục thụ hưởng chính sách. Thành phố Huế cấp phát miễn phí toàn bộ sách giáo khoa và tài liệu giáo dục địa phương cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, bao gồm cả trường công, trường ngoài công lập và trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên.
TP Hồ Chí Minh – địa phương có gần 2,6 triệu học sinh – cũng quyết định miễn phí sách giáo khoa cho tất cả học sinh phổ thông từ năm học 2026-2027 theo mô hình sách mượn trả, bất kể học công hay tư, kèm yêu cầu bồi thường nếu làm hỏng hoặc làm mất sách. Ở cả ba nơi, sách không được cấp để sở hữu cá nhân mà đưa về thư viện trường, học sinh mượn dùng trong năm rồi trả lại để tái sử dụng. Quan điểm đứng phía sau mô hình này rất rõ: ngân sách không thể “gánh” kiểu mua – dùng – bỏ mỗi năm, và trẻ em cần được học cách tôn trọng tài sản chung. Theo một chuyên gia giáo dục, lựa chọn sách mượn trả là cách tiếp cận hiện đại, phù hợp xu thế phát triển bền vững mà nhiều quốc gia đã áp dụng.
Vùng khó khăn, học sinh yếu thế: Những người được ưu tiên đầu tiên
Điểm tiến bộ nhất của làn sóng miễn phí sách giáo khoa sớm là thứ tự ưu tiên: vùng khó khăn đi trước, thành thị theo sau. Khánh Hòa áp dụng chính sách trước hết cho học sinh ở các xã, phường, đặc khu thuộc vùng III – những địa bàn đặc biệt khó khăn – rồi mới mở rộng tới vùng II và phần còn lại của tỉnh. Nghệ An lại chọn hướng tập trung vào các đối tượng yếu thế: con thương binh, liệt sĩ; học sinh mồ côi không nơi nương tựa; học sinh hộ nghèo, cận nghèo; học sinh khuyết tật; học sinh thường trú ở khu vực có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn và học sinh các trường dân tộc nội trú, trường nội trú liên cấp.
Cách sắp xếp này là lựa chọn đúng, vì chi phí sách giáo khoa đang là một trong những rào cản khiến trẻ em nghèo dễ bỏ học khi bước vào năm học mới. Khi các em được mượn sách miễn phí qua mô hình sách mượn trả, gia đình giảm một khoản chi không nhỏ, nhà trường giữ được sĩ số, còn cộng đồng thì nhìn thấy lợi ích thiết thực của chính sách an sinh giáo dục. Ở đây, miễn phí sách giáo khoa không phải quà tặng, mà là một quyền được thực thi có chọn lọc, nhắm trúng nhóm cần hỗ trợ nhất thay vì dàn trải.
Từ sách mượn trả đến văn hóa chia sẻ và mục tiêu phát triển bền vững
Chính sách miễn phí sách giáo khoa không dừng ở chuyện tiền. Khi sách được tổ chức theo mô hình thư viện dùng chung, học sinh mượn – sử dụng – trả lại, nhiều giá trị mới xuất hiện. Thứ nhất, ngân sách tránh được lãng phí khi sách không còn bị dùng một năm rồi bỏ, mà tiếp tục phục vụ nhiều khóa học sinh. Thứ hai, trẻ em học được trách nhiệm với tài sản chung: nếu làm hỏng, làm mất phải bồi thường như quy định tại TP Hồ Chí Minh. Đây là bài học công dân cụ thể hơn mọi tiết đạo đức.
Theo đánh giá của một chuyên gia giáo dục, giá trị lớn nhất của mô hình không nằm ở tiết kiệm ngân sách mà ở việc bồi dưỡng trách nhiệm và ý thức cộng đồng cho học sinh – những năng lực công dân khó có thể truyền đạt chỉ bằng bài giảng lý thuyết. Nhìn rộng hơn, việc nhiều địa phương đi trước 3 năm so với lộ trình cả nước cho thấy một tinh thần chủ động hiếm có trong chính sách giáo dục: họ không chờ mốc 2029-2030 mới hành động, mà dùng chính sách miễn phí sách giáo khoa như một công cụ để kéo gần khoảng cách vùng khó khăn, đặt nền cho phát triển bền vững và nhân văn ngay từ hôm nay.
