Từ miễn phí đại trà đến hỗ trợ có mục tiêu
Chính sách sách giáo khoa miễn phí ở Huế đang được hiểu là sự chuyển đổi từ việc mua sắm và cấp phát đại trà cho toàn bộ học sinh sang tập trung hỗ trợ có mục tiêu cho học sinh khó khăn, gắn với điều chỉnh chương trình, cơ cấu ngân sách và cách thức huy động các nguồn lực xã hội nhằm bảo đảm quyền học tập nhưng hạn chế lãng phí tài chính công. Ngày 11/9, UBND thành phố Huế thông báo tạm dừng gói mua sắm sách giáo khoa trị giá hơn 12 tỷ đồng vốn dự kiến dùng để phát miễn phí cho tất cả học sinh trên địa bàn. Quyết định này đồng nghĩa chủ trương “ai cũng có sách mượn miễn phí” sẽ chưa được triển khai ngay, dù trước đó nhu cầu đăng ký mượn của học sinh lên tới 133.734 bộ, tương ứng hơn 28 tỷ đồng.
Lý do xoay trục: chương trình thay đổi, ngân sách hữu hạn
Cốt lõi của việc xoay trục chính sách giáo dục lần này nằm ở bài toán thời điểm và hiệu quả sử dụng ngân sách. Khi Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định nhiệm vụ “sửa đổi đồng bộ chương trình giáo dục, sách giáo khoa đáp ứng các yêu cầu mới” cho năm học 2026-2027, bất kỳ khoản đầu tư lớn nào vào sách giáo khoa bản in đều đối mặt nguy cơ lỗi thời chỉ sau vài năm. Thêm vào đó, Phó Thủ tướng đã giao Bộ rà soát, tinh giản Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và biên soạn một bộ sách giáo khoa thống nhất trên toàn quốc. Trước bối cảnh đó, Ban Thường vụ Thành ủy Huế quyết định lùi thời gian miễn sách giáo khoa phổ thông đại trà để “tránh nguy cơ lãng phí nguồn lực ngân sách nhà nước khi mua sắm sách mà chỉ sử dụng trong thời gian quá ngắn”. Đây là lựa chọn mang tính phòng thủ ngân sách hơn là rút lại cam kết với người học.
Từ 12,3 tỷ đồng xuống 5 tỷ: ưu tiên đúng đối tượng
Quyết định dừng gói thầu sách giáo khoa trị giá khoảng 12,3 tỷ đồng không đồng nghĩa Huế bỏ rơi học sinh, mà chuyển sang một cấu trúc hỗ trợ học sinh khác. Thành phố sẽ huy động nguồn xã hội hóa và Quỹ Vì người nghèo để mua sách giáo khoa miễn phí cho học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo, hộ có hoàn cảnh khó khăn và học sinh vùng miền núi, với dự kiến kinh phí khoảng 5 tỷ đồng. Nói cách khác, sách giáo khoa miễn phí vẫn tồn tại nhưng được “định nghĩa lại” như một chính sách hỗ trợ học sinh khó khăn, thay vì phúc lợi phổ quát cho mọi đối tượng. Điểm đáng nói là các nguồn này đều được nhấn mạnh là hợp pháp, cho thấy Huế cố gắng giữ kỷ luật ngân sách nhà nước trong khi vẫn mở rộng cửa cho cộng đồng cùng gánh trách nhiệm giáo dục.
Khoảng trống sách và vai trò của học liệu số
Việc điều chỉnh chính sách diễn ra trong bối cảnh khoảng 21% học sinh ở Huế vẫn chưa có sách giáo khoa bản in, tương đương gần 53.000 bộ sách, với kinh phí dự kiến mua sắm khoảng 12,3 tỷ đồng. Tình trạng khan hiếm kéo dài từ tháng 8, khiến nhiều phụ huynh phải đi nhiều nhà sách mà vẫn không đủ bộ cho con. Trong khi chờ giải pháp sách in, các trường buộc phải linh hoạt: xây dựng phương án dạy học phù hợp và hướng dẫn học sinh sử dụng học liệu số chính thống, gồm sách giáo khoa điện tử do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cung cấp miễn phí. Đây là điểm tích cực hiếm khi được nhìn nhận đúng mức: khủng hoảng cung ứng sách in buộc hệ thống phải tăng tốc chuyển sang tài nguyên số, dù sự chênh lệch thiết bị và hạ tầng vẫn là rào cản thực tế.
Bài kiểm tra cho công bằng giáo dục ở Huế
Huế khẳng định việc điều chỉnh phương thức thực hiện trong năm học 2026-2027 không làm thay đổi mục tiêu bảo đảm quyền được học tập của học sinh và ưu tiên học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Về dài hạn, khi chương trình và sách giáo khoa ổn định, thành phố sẽ xem xét bố trí ngân sách để cho học sinh mượn sách miễn phí, nhằm sử dụng lâu dài và tiết kiệm theo quy định. Câu hỏi đặt ra là Huế có triển khai kịp thời và minh bạch chính sách hỗ trợ học sinh, nhất là nhóm yếu thế, trong năm học này hay không. Nếu chọn đúng đối tượng và giảm được lãng phí, đây sẽ là ví dụ thuyết phục về cách một địa phương điều chỉnh chính sách giáo dục trên nền tảng công bằng và hiệu quả, thay vì chạy theo những khẩu hiệu cấp phát đại trà khó bền vững.
