Cơ hội học tập phải đến được từng bản
Giáo dục vùng khó là việc bảo đảm trẻ em ở địa bàn xa xôi, miền núi và dân tộc thiểu số có thể đến trường thuận tiện, tiếp nhận kiến thức và tiếp tục học lên, bất kể khoảng cách, hoàn cảnh gia đình hay rào cản ngôn ngữ. Đây không phải nhiệm vụ giải quyết trong một mùa tựu trường, mà là cam kết dài hạn đòi hỏi đầu tư bền bỉ và phối hợp giữa ngành giáo dục, chính quyền, gia đình, cộng đồng.
Ở miền núi, dân cư phân tán và đường sá khó đi khiến việc duy trì sĩ số, nâng chất lượng dạy học đều gian nan. Với học sinh miền núi, khoảng cách đến lớp, điều kiện kinh tế và tiếng Việt có thể cản trở việc tiếp thu, nhất là trong những năm đầu tiểu học. Vì vậy, sắp xếp mạng lưới trường học không thể chỉ nhìn vào số cơ sở cần giảm: nếu điểm trường xa khiến trẻ khó đến lớp, hiệu quả hành chính sẽ phải trả bằng quyền học tập. Phú Thọ cần đo thành công bằng việc học sinh có thể học ổn định và tiếp cận đủ hỗ trợ, chứ không chỉ bằng quy mô trường sau sáp nhập.
Sắp xếp trường lớp nhưng không để trẻ đi xa hơn
Phú Thọ hiện duy trì 19 trường phổ thông dân tộc nội trú và 24 trường phổ thông dân tộc bán trú, tạo điều kiện để học sinh vùng khó học tập tập trung và được chăm lo sinh hoạt. Dẫu vậy, con số trường không thay thế được việc tính toán địa hình, đường đi và nơi cư trú của trẻ. Tại Xuân Đài, từ 8 cơ sở giáo dục công lập trước sắp xếp, địa phương còn 3 trường, giảm 5 cơ sở, tương đương 62,5%. Mạng lưới mới vẫn cần giữ các điểm trường cần thiết ở khu dân cư rải rác; gộp đầu mối mà làm tăng trở ngại đi học sẽ đi ngược mục tiêu công bằng.
Sau sắp xếp, Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học Xuân Đài đã chủ động phân công nhiệm vụ, bố trí giáo viên phù hợp và ổn định nề nếp dạy học ngay từ đầu năm học. Đó là bước cần thiết, nhưng không thể là điểm kết thúc. Ngành giáo dục và địa phương cần tiếp tục rà soát nguồn lực theo điều kiện từng nơi, đồng thời bảo đảm các chính sách đến đúng đối tượng. Với giáo dục dân tộc thiểu số, tăng cường tiếng Việt trước lớp 1 là hỗ trợ thiết thực: Hội đồng nhân dân tỉnh đã ban hành Nghị quyết 05/2026/NQ-HĐND quy định kinh phí dạy và học tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số trước khi vào lớp 1.
Khả Cửu cho thấy giáo dục gắn với điều kiện sống
Khả Cửu là xã miền núi đặc biệt khó khăn của Phú Thọ, với hơn 90% dân cư là đồng bào Mường; xã có hơn 13.000 người và 22 thôn bản đặc biệt khó khăn. Tỷ lệ hộ nghèo toàn xã vẫn trên 15%, còn ở một số thôn đặc biệt khó khăn, hộ nghèo và cận nghèo chiếm tới 98%. Những con số ấy nhắc rằng việc giữ trẻ đến trường không thể tách khỏi đường sá, sinh kế và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu. Nỗ lực cải thiện đời sống tại Khả Cửu đang gắn với sự hỗ trợ toàn diện từ các Chương trình mục tiêu quốc gia, trong đó có nguồn lực dành cho đồng bào dân tộc thiểu số.
Địa hình chia cắt từng khiến giao thông, giao thương và tiếp cận dịch vụ thêm khó khăn. Từ đầu năm 2026, xã đã nâng cấp, cứng hóa hơn 5,5 km đường giao thông nông thôn; các tuyến đi lại thuận tiện hơn cũng giúp người dân đưa nông sản ra thị trường. Cùng với đóng góp của người dân, nguồn lực chính sách hỗ trợ hàng chục bò sinh sản và các mô hình trồng dược liệu Mạch Môn, Ba Kích. Hạ tầng và sinh kế không thay thế đầu tư trường học, nhưng làm nền cho việc học đều đặn: gia đình bớt bị cô lập, cơ hội tiếp cận dịch vụ rộng hơn. Vì vậy, hỗ trợ giáo dục cần được phối hợp với những cải thiện cụ thể trong đời sống.
Đầu tư dài hạn, đánh giá bằng quyền lợi của người học
Bước tiếp theo không nên dừng ở việc ổn định trường lớp sau sắp xếp. Phú Thọ cần tiếp tục rà soát người thụ hưởng, phân bổ nguồn lực theo địa hình và duy trì các điểm trường cần thiết, đồng thời mở rộng cơ hội học tập sau bậc trung học cơ sở. Việc thúc đẩy chuyển đổi số và liên thông dữ liệu về dân tộc thiểu số cũng được đặt ra để nâng hiệu quả quản lý, giúp chính sách đến đúng người, đúng lúc. Ở Khả Cửu, dự án điểm đến du lịch vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi tại ven suối Dân, quy hoạch khoảng 50 ha, được kỳ vọng mở thêm việc làm và tăng thu nhập. Những kế hoạch ấy chỉ có ý nghĩa với giáo dục nếu trẻ em địa phương được tiếp cận thành quả và có lựa chọn học tập rộng hơn.
Bảo đảm cơ hội học tập cho học sinh vùng dân tộc thiểu số và miền núi là công việc nhiều năm, không phải một đợt hỗ trợ ngắn hạn. Phú Thọ đã có trường nội trú, bán trú, chính sách hỗ trợ tiếng Việt và nguồn lực phát triển địa bàn; thách thức là giữ chúng gắn với nhu cầu thật của từng cộng đồng. Một mạng lưới trường hợp lý phải vừa duy trì dạy học ổn định, vừa không để khoảng cách địa lý, ngôn ngữ hay khó khăn kinh tế quyết định tương lai của trẻ. Đó mới là thước đo thuyết phục cho việc ưu tiên nguồn lực.
