Khoảng trống vốn phơi bày giới hạn của ngân sách công
Khoảng trống vốn hạ tầng là phần chênh lệch giữa nguồn lực có thể huy động và nhu cầu đầu tư để xây dựng, nâng cấp các công trình thiết yếu cho nền kinh tế. Với ASEAN, đây không còn là bài toán có thể giao riêng cho ngân sách nhà nước. ADB ước tính chính phủ các nước hiện chỉ đáp ứng khoảng 45% nhu cầu đầu tư; phần còn lại đòi hỏi cách huy động vốn rộng hơn. Đằng sau áp lực ấy là kinh tế mở rộng, đô thị hóa, chuyển dịch cơ cấu sản xuất và dịch vụ, cùng hoạt động kết nối số phát triển nhanh. Nhu cầu vốn ASEAN vì thế không chỉ tăng do cần thêm đường sá hay nhà máy điện, mà còn phản ánh yêu cầu duy trì sức cạnh tranh và chất lượng sống. Điểm đáng lưu ý là quy mô nhu cầu dài hạn lớn hơn nhiều khả năng chi trả công hiện nay. Nếu chỉ công bố danh sách công trình cần làm mà không cải thiện cách chuẩn bị và tài trợ dự án, con số nhu cầu sẽ không tự biến thành hạ tầng hữu ích.
Điện và giao thông là nơi áp lực tập trung
Điện và giao thông chiếm hơn 85% nhu cầu đầu tư hạ tầng của khu vực, nên đây là hai phép thử lớn nhất đối với năng lực huy động vốn và phối hợp giữa các nước. Riêng điện cần mở rộng năng lực phát, truyền tải và lưu trữ, đồng thời tăng kết nối xuyên biên giới. Đầu tư vào Lưới điện ASEAN có thể củng cố an ninh năng lượng, hỗ trợ năng lượng sạch và giảm rủi ro khi nguồn cung toàn cầu gián đoạn. Giao thông cũng không thể được nhìn như một tập hợp dự án quốc gia rời rạc. Đường bộ vẫn là hạng mục lớn, trong khi đường sắt và sân bay có nhu cầu tăng nhanh; mạng lưới tích hợp và kết nối xuyên biên giới có thể giảm chi phí logistics, cải thiện khả năng tiếp cận thị trường. Quan điểm cần ưu tiên là chọn công trình đem lại lợi ích liên vùng, thay vì chạy theo số lượng dự án. Với nguồn lực hữu hạn, kết nối có thể tạo giá trị lớn hơn những tuyến hạ tầng biệt lập.
Hạ tầng số và dịch vụ thiết yếu không thể bị gạt ra ngoài
Tập trung gần như toàn bộ sự chú ý vào điện và giao thông sẽ là một lựa chọn thiển cận. Mạng băng thông rộng, trung tâm dữ liệu và các công trình kết nối số là nền tảng cho năng suất và hoạt động kinh tế hiện đại. Nước sạch, vệ sinh và y tế cũng quyết định khả năng chống chịu của cộng đồng, chứ không phải những hạng mục phụ có thể để lại đến khi ngân sách dư dả. ADB dự kiến triển khai Sáng kiến Xa lộ số châu Á - Thái Bình Dương đến năm 2035, hỗ trợ các mạng cáp quang, cáp ngầm dưới biển, điểm trao đổi lưu lượng Internet và trung tâm dữ liệu khu vực. ADB cũng nêu định hướng hợp tác với Việt Nam giai đoạn 2025–2028, trong đó có hỗ trợ dự án hạ tầng quy mô lớn và thúc đẩy khu vực tư nhân. Những kế hoạch này chỉ có ý nghĩa nếu được gắn với ưu tiên rõ ràng: hạ tầng phải cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ và tạo lợi ích bền vững, thay vì chỉ làm đẹp danh mục đầu tư.
Muốn có vốn tư nhân, phải có dự án đáng đầu tư
Thiếu vốn là vấn đề dễ thấy; thiếu dự án được chuẩn bị đủ tốt mới là nút thắt khó gỡ. Nhà đầu tư cần quy định ổn định, thông tin minh bạch, đấu thầu đáng tin cậy và cách phân chia rủi ro hợp lý. ADB khuyến nghị cải thiện khâu chuẩn bị dự án, sử dụng bảo lãnh, tài chính hỗn hợp và hỗ trợ thanh khoản để mở đường cho vốn tư nhân. Đây không phải giải pháp thay ngân sách, mà là cách dùng nguồn lực công để thu hút thêm nguồn lực xã hội. Chính phủ cũng cần bảo trì tốt tài sản hiện có, nâng hiệu quả sử dụng và chỉ mở rộng hạ tầng khi phù hợp với khả năng tài chính. Điều đó đòi hỏi kỷ luật lựa chọn dự án, không chỉ những cam kết đầu tư đầy tham vọng. Khoảng trống vốn ASEAN vì vậy là lời cảnh báo về chất lượng thực thi: khu vực cần vốn, nhưng trước hết cần những dự án có thể chứng minh giá trị và quản lý rủi ro. Kết luận rất rõ: huy động được tiền quan trọng, song biến tiền thành kết nối tin cậy và dịch vụ thiết yếu mới là thước đo thành công.
