Sáu nhóm chính sách cần được thiết kế thành một hệ thống
Công nghiệp văn hóa là hoạt động biến sáng tạo, tri thức, bản sắc và tài sản văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ có giá trị xã hội và khả năng phát triển trên thị trường. Vì vậy, luật công nghiệp văn hóa chỉ tạo được động lực nếu vừa mở đường cho người sáng tạo, vừa đặt ra tiêu chí rõ để nguồn lực công đến đúng nơi.
Sáng 24/10, Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra dự án luật lần đầu được trình xem xét; chiều cùng ngày, đại biểu tiếp tục thảo luận tại tổ. Dự thảo gồm 8 chương, 39 điều và tập trung vào sáu nhóm chính sách, với mục tiêu khơi thông nguồn lực sáng tạo và đưa lĩnh vực này thành động lực tăng trưởng.
Các nhóm chính sách bao quát công cụ số và quyền sở hữu trí tuệ; phát triển nhân lực; hình thành tổ hợp, cụm và khu sáng tạo; xây dựng hệ sinh thái; kết nối giao dịch; và phát triển thị trường. Trong đó, phần mềm phục vụ sáng tạo và nền tảng số có thể giúp lưu vết quá trình tạo tác, hỗ trợ chứng minh quyền và khai thác thương mại. Đào tạo, học bổng, hỗ trợ sinh hoạt và cơ chế thu hút nghệ sĩ, nghệ nhân, chuyên gia cũng được đặt vào khuôn khổ.
Điểm đáng chú ý là dự thảo không nên bị hiểu thành danh mục ưu đãi riêng lẻ. Các công cụ chỉ phát huy tác dụng khi gắn kết: nhân lực cần không gian làm việc, ý tưởng cần quyền được bảo hộ, còn sản phẩm cần đầu mối tiếp cận nhà đầu tư và người dùng.
Xác định đúng đối tượng trước khi mở rộng hỗ trợ
Phạm vi ngành nghề là phép thử đầu tiên của dự thảo. Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo đề nghị đặt tiêu chí và quy trình cụ thể cho những ngành công nghiệp văn hóa phát sinh trong thực tế. Trao quyền bổ sung ngành mới giúp luật theo kịp công nghệ, nhưng nếu thiếu điều kiện nhận diện và thủ tục công bố, ưu đãi có thể lan sang hoạt động kinh doanh thông thường.
Một ranh giới khác liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Đại biểu Nguyễn Thị Mai Phương lưu ý không nên coi quyền này là điều kiện bắt buộc để được xem là sản phẩm công nghiệp văn hóa: nghề gốm, thổ cẩm, hát xoan hay múa rối nước có thể bắt nguồn từ tri thức cộng đồng, khó xác định một chủ thể quyền hoặc đã hết thời hạn bảo hộ. Quy định quá hẹp sẽ gạt chính những giá trị truyền thống mà luật cần nâng đỡ.
Thiết kế hỗ trợ cũng cần trả lời rõ ai được nhận, nhận theo mức nào, ngân sách giới hạn ra sao và cơ chế giám sát thế nào. Riêng đề xuất thẻ văn hóa quốc gia, quy mô học sinh, sinh viên khoảng 30 triệu người khiến yêu cầu phân bổ càng cấp thiết. Chính sách nên ưu tiên theo nhu cầu, quan tâm người dân vùng khó khăn và nhóm ít có cơ hội tiếp cận, thay vì dàn đều nguồn lực.
Báo cáo thẩm tra cơ bản tán thành sáu nhóm chính sách, đồng thời nhấn mạnh cần ưu tiên lĩnh vực có thế mạnh, lấy chủ thể sáng tạo và doanh nghiệp làm trung tâm. Đó là định hướng hợp lý: hỗ trợ có trọng tâm không phải thu hẹp văn hóa, mà là bảo đảm nguồn lực đủ sức tạo kết quả.
Hạ tầng sáng tạo không chỉ là đất và công trình
Dự thảo đề xuất tổ hợp, cụm và khu công nghiệp sáng tạo văn hóa để tạo hạ tầng tập trung. Nhưng hạ tầng sáng tạo không thể chỉ được đo bằng diện tích mặt bằng hay số công trình. Thủ tướng Lê Minh Hưng lưu ý cần kết nối di sản, cộng đồng, không gian sáng tạo, nền tảng số và dịch vụ văn hóa; mạng lưới có thể không liền kề, miễn liên kết được tài nguyên, sản phẩm và cơ chế quản lý.
Cảnh báo về ưu đãi đất đai cho thấy rủi ro nếu tên gọi khu sáng tạo tự động mở cửa cho chế độ ưu đãi đặc biệt. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị không để chính sách văn hóa biến thành công cụ phục vụ dự án bất động sản. Điều kiện hưởng hỗ trợ nên dựa vào tỷ lệ diện tích và doanh thu dành cho hoạt động văn hóa thực chất, cùng cam kết về việc làm, giá trị gia tăng và lợi ích cộng đồng.
Các cam kết cần đi cùng thời hạn kiểm tra và chế tài thu hồi ưu đãi nếu dự án không thực hiện đúng. Hạ tầng còn phải bảo vệ di sản, cảnh quan, môi trường và sức chịu tải của địa điểm. Nếu thiếu các chốt này, ưu đãi đất đai có thể làm tăng giá trị dự án nhưng không tạo thêm không gian cho nghệ sĩ, doanh nghiệp sáng tạo hay cộng đồng sở hữu di sản.
Để thị trường phát triển mà không làm mỏng giá trị văn hóa
Luật cần giúp sản phẩm văn hóa đến được với công chúng và tạo sinh kế, nhưng thương mại hóa không thể là thước đo duy nhất. Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh phải kết hợp hài hòa giữa phát huy giá trị văn hóa và khai thác tiềm năng kinh tế. Giá trị có thể tiếp tục được phát triển qua sản phẩm phái sinh, chuyển giao quyền sở hữu trí tuệ, mở rộng thị trường và hình thành chuỗi giá trị mới.
Điều đó đòi hỏi hệ sinh thái có chỗ cho doanh nghiệp nhỏ, nghệ nhân, cộng đồng và người sáng tạo độc lập, chứ không chỉ các dự án quy mô lớn. Hạ tầng số và công nghệ tiếp cận cũng có ý nghĩa với công chúng: phụ đề, chuyển giọng nói thành văn bản hay thuyết minh âm thanh có thể giúp người khuyết tật, người cao tuổi và người hạn chế khả năng tiếp cận thụ hưởng sản phẩm văn hóa thuận lợi hơn.
Bước tiếp theo là tiếp thu ý kiến đại biểu, rà soát tính thống nhất với pháp luật liên quan và hoàn thiện cơ chế trước khi triển khai. Thành công của chính sách công nghiệp văn hóa sẽ không nằm ở số khu được thành lập hay mức ưu đãi được công bố, mà ở việc tạo thêm cơ hội sáng tạo, bảo vệ giá trị cộng đồng và hình thành thị trường có sức sống.
Kết luận, dự thảo có thể tạo nền móng cần thiết, nhưng chỉ đáng tin khi hỗ trợ đi cùng tiêu chí minh bạch, giám sát và trách nhiệm giải trình. Phát huy văn hóa và khai thác kinh tế không phải hai mục tiêu đối lập; luật phải bảo đảm tăng trưởng dựa trên sáng tạo, đồng thời để cộng đồng và bản sắc văn hóa được hưởng lợi.
