Luật cần mở đường, không mở rộng ưu đãi thiếu kiểm soát
Công nghiệp văn hóa là hoạt động tạo ra, sản xuất và đưa sản phẩm, dịch vụ dựa trên sáng tạo và giá trị văn hóa đến công chúng, qua đó vừa gìn giữ bản sắc vừa tạo giá trị kinh tế. Vì vậy, Luật công nghiệp văn hóa chỉ có ý nghĩa khi giúp những người sáng tạo biến ý tưởng và di sản thành sản phẩm có sức sống, thay vì chủ yếu tạo thêm danh mục ưu đãi. Sáng 24.10, Quốc hội nghe tờ trình và báo cáo thẩm tra dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại Kỳ họp thứ 2. Dự thảo gồm 8 chương, 39 điều, tập trung vào sáu nhóm chính sách trọng tâm. Quy mô này cho thấy tham vọng xây dựng một khuôn khổ đồng bộ, nhưng cũng khiến yêu cầu xác định ranh giới luật trở nên cấp thiết: quy định nên đặt nguyên tắc ở cấp luật, tránh lặp lại chính sách đã có trong luật chuyên ngành.
Sáu nhóm chính sách phải kết thành một chuỗi sáng tạo
Sáu nhóm chính sách được thiết kế như các mắt xích: hạ tầng số hỗ trợ sáng tạo và lưu vết quyền sở hữu trí tuệ; thu hút, đào tạo nhân lực; hình thành tổ hợp, cụm và khu công nghiệp sáng tạo; phát triển hệ sinh thái cùng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát; xây dựng sàn giao dịch kết nối người sáng tạo, nhà đầu tư và người sử dụng; cuối cùng là tài chính, hỗ trợ và ưu đãi đầu tư. Điểm đáng chú ý là hạ tầng sáng tạo không chỉ là mặt bằng hay công trình, mà còn gồm nền tảng số và thiết chế giúp tác phẩm được bảo hộ, định giá và lưu thông. Sàn giao dịch cũng có thể góp phần hình thành thị trường văn hóa có kết nối rõ hơn giữa tác phẩm và nhu cầu. Tuy nhiên, nếu các mắt xích vận hành rời rạc, ưu đãi đầu tư sẽ không tự tạo ra người mua, bản quyền có giá trị hay năng lực xuất khẩu.
Phạm vi rõ mới giúp hỗ trợ đến đúng người
Ranh giới ngành nghề là phép thử đầu tiên của dự thảo. Đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo đề nghị đặt tiêu chí và quy trình xác định, công bố các ngành công nghiệp văn hóa mới, để khả năng cập nhật theo công nghệ không biến thành cánh cửa mở rộng tùy tiện cho ưu đãi. Đại biểu Nguyễn Thị Mai Phương cũng lưu ý không nên mặc nhiên xem quyền sở hữu trí tuệ là điều kiện bắt buộc, bởi nghề gốm, thổ cẩm hay di sản phi vật thể có thể mang giá trị cộng đồng mà khó xác định chủ thể quyền theo cách thông thường. Hỗ trợ vì thế phải có trọng tâm: xác định rõ người thụ hưởng, mức và giới hạn hỗ trợ, ngân sách cùng cơ chế giám sát; ưu tiên ngành Việt Nam có thế mạnh, lấy chủ thể sáng tạo và doanh nghiệp làm trung tâm. Thiết kế cũng cần tính đến đồng bào dân tộc thiểu số, người ở vùng khó khăn và nhóm gặp trở ngại tiếp cận sản phẩm văn hóa.
Ưu đãi đất đai phải đổi lấy hiệu quả văn hóa thực chất
Rủi ro lớn nhất là chính sách văn hóa bị dùng làm vỏ bọc cho lợi ích bất động sản. Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, đoàn Hải Phòng, cảnh báo nguy cơ lợi dụng ưu đãi đất đai và đề nghị gắn hỗ trợ với hiệu quả thực chất. Theo ông, không thể chỉ dựa vào tên gọi khu sáng tạo để mặc nhiên hưởng ưu đãi; cần gắn cơ chế với tỷ lệ diện tích và doanh thu dành cho hoạt động văn hóa, sáng tạo, cùng cam kết về việc làm, giá trị gia tăng và lợi ích cộng đồng. Đây là hướng tiếp cận đúng: đánh giá chính sách bằng sức cạnh tranh sản phẩm, doanh thu bản quyền và năng lực xuất khẩu, chứ không bằng số khu hay công trình được thành lập. Luật cũng cần làm rõ vai trò cộng đồng đang gìn giữ di sản, đồng thời tạo điều kiện để sản phẩm tiếp cận thị trường rộng hơn. Muốn khai thác tiềm năng kinh tế mà không làm mờ giá trị văn hóa, mọi ưu đãi phải có tiêu chí, giám sát và kết quả kiểm chứng được.
