Từ hỗ trợ sáng tạo đến dựng hệ sinh thái
Công nghiệp văn hóa là hệ sinh thái các hoạt động sáng tạo được hỗ trợ để phát triển sản phẩm, khai thác quyền sở hữu trí tuệ và mở rộng thị trường tiêu thụ. Điểm đáng chú ý của dự thảo luật không nằm ở một ưu đãi đơn lẻ, mà ở nỗ lực nối các khâu vốn thường rời rạc thành một chuỗi có thể vận hành: từ ý tưởng, kỹ năng và hạ tầng đến thương mại hóa.
Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa gồm 8 chương, 39 điều, với 6 nhóm chính sách về hệ sinh thái, sáng tạo và quyền sở hữu trí tuệ, nhân lực, hạ tầng, thị trường, tài chính và ưu đãi đầu tư. Cách tiếp cận này có lý: nếu chỉ hỗ trợ khâu sản xuất mà thiếu đầu ra, sản phẩm khó sống lâu; nếu chỉ mở thị trường mà không bảo vệ người sáng tạo, giá trị dễ rời khỏi tay họ. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cũng có thể tạo không gian cho mô hình mới, nhưng chỉ hữu ích khi phạm vi, trách nhiệm, giám sát và xử lý rủi ro được quy định rõ.
Bảo hộ quyền phải đi cùng khả năng định giá
Đề xuất về bảo hộ tài sản trí tuệ có tiềm năng thay đổi cách ngành văn hóa huy động vốn và thương mại hóa sản phẩm. Dự thảo đặt trọng tâm vào hoàn thiện cơ chế bảo hộ, định giá và khai thác thương mại quyền; đồng thời đề cập nền tảng số hỗ trợ quyền sở hữu trí tuệ, phần mềm sáng tạo, kho học liệu và tài nguyên dùng chung.
Đáng kể hơn, quyền sở hữu trí tuệ có thể được dùng để góp vốn hoặc làm tài sản bảo đảm trong giao dịch tài chính. Nếu dữ liệu thị trường và năng lực định giá đủ tin cậy, đây là bước giúp tác phẩm, thiết kế hay nội dung sáng tạo có cơ hội tạo nguồn lực thay vì chỉ được xem như thành quả tinh thần. Nhưng quyền trên giấy không tự biến thành tài sản có giá trị: cần có quy trình định giá minh bạch, cơ chế giải quyết tranh chấp và cách thực thi đủ hiệu quả. Nếu thiếu những nền tảng ấy, cơ chế mới có thể tạo kỳ vọng lớn hơn khả năng tiếp cận vốn thực tế.
Nhân lực và hạ tầng là điều kiện để sáng tạo thành nghề
Dự thảo đề xuất khung năng lực theo vị trí việc làm, gắn đào tạo với nhu cầu nghề nghiệp; đồng thời mở đường cho nghệ sĩ, nghệ nhân, chuyên gia và nhà giáo tham gia giảng dạy, cùng các hình thức hỗ trợ người học ở ngành nghề ưu tiên. Hướng đi này đáng ủng hộ vì công nghiệp văn hóa cần cả tài năng sáng tạo lẫn năng lực sản xuất, quản lý và kinh doanh. Tuy nhiên, hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc chương trình đào tạo có sát nhu cầu doanh nghiệp và cơ hội nghề nghiệp có đủ rõ để giữ chân người học hay không.
Về hạ tầng, dự thảo tính đến tổ hợp, cụm và khu công nghiệp sáng tạo văn hóa, thiết chế chuyên dụng, không gian công cộng và hạ tầng số, trong đó có Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia. Các không gian này có thể giúp doanh nghiệp, người làm nghề và công chúng gặp nhau thường xuyên hơn, thay vì chỉ tập trung vào từng sự kiện riêng lẻ. Nhưng xây dựng địa điểm chưa đồng nghĩa tạo được hoạt động. Cơ quan thẩm tra đề nghị rà soát quy định về đất đai, quy hoạch, tài sản công và lựa chọn nhà đầu tư để bảo đảm thống nhất pháp luật.
Mở thị trường cần ưu đãi có điều kiện và bảo vệ chủ quyền
Dự thảo hướng đến phát triển thị trường sáng tạo bằng cách xác định sản phẩm mang bản sắc Việt Nam và sản phẩm trọng điểm, hỗ trợ doanh nghiệp nâng năng lực phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu quốc gia, lập sàn giao dịch và thúc đẩy tiêu dùng. Các cơ chế tài chính, ưu đãi đầu tư và hỗ trợ một phần chi phí sản xuất cũng có thể giảm rào cản cho dự án phù hợp. Muốn tránh dàn trải, tiêu chí lựa chọn phải minh bạch, còn ưu đãi cần gắn với cam kết và có phương án thu hồi khi nhà đầu tư không thực hiện nghĩa vụ.
Mở rộng phân phối trên nền tảng số cũng khiến chủ quyền văn hóa trở thành vấn đề không thể để sau. Cơ quan thẩm tra đề nghị nghiên cứu quy định về chủ quyền văn hóa trên không gian mạng, phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa và an ninh mạng, đồng thời bảo vệ kho dữ liệu văn hóa số quốc gia. Cơ quan này cũng lưu ý cần đánh giá kỹ nguồn lực tài chính, nhân lực và điều kiện thi hành, nhất là với chính sách có thể làm phát sinh nhu cầu chi ngân sách. Kết luận, dự thảo có hướng đi đáng giá, nhưng chỉ tạo sức bật thật sự khi quyền được bảo vệ, hạ tầng vận hành, thị trường có đầu ra và cơ chế đặc thù khả thi.
