Nhiếp ảnh: Ngành trọng điểm nhưng thị trường vẫn “non”
Thị trường nhiếp ảnh Việt Nam là tổng hòa các hoạt động sáng tác, trưng bày, mua bán, cấp phép và khai thác thương mại tác phẩm ảnh, kết nối nhiếp ảnh gia với công chúng, doanh nghiệp và các thiết chế văn hóa nhằm biến giá trị sáng tạo thành giá trị kinh tế bền vững.
Nhiếp ảnh được xác định là ngành trọng điểm trong Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam. Nhưng nghịch lý là: thị trường nhiếp ảnh Việt Nam hiện vẫn dừng chủ yếu ở các cuộc thi và triển lãm, chưa hình thành rõ một thị trường giao dịch chuyên nghiệp. Riêng Festival Nhiếp ảnh trẻ lần thứ 6 đã tiếp nhận hơn 2.000 tác phẩm của 221 tác giả đến từ 29 tỉnh, thành phố. Mỗi năm, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam bảo trợ khoảng 15 cuộc thi, chưa kể hàng chục sân chơi khác. Câu hỏi không còn là “có đủ tác phẩm hay không”, mà là “ai mua, ai định giá và ai bảo vệ những giá trị sáng tạo đó trong dài hạn?”
Rào cản cấu trúc: Từ thiếu hạ tầng đến lỗ hổng bản quyền
Gốc rễ của những rào cản kinh doanh nhiếp ảnh nằm ở cấu trúc thị trường: chúng ta có người chụp, có cuộc thi nhưng thiếu hạ tầng để biến tác phẩm thành tài sản giao dịch. Việt Nam hiện chưa có bảo tàng chuyên biệt về nhiếp ảnh nghệ thuật, số phòng trưng bày có khả năng hỗ trợ nghệ sĩ giới thiệu và giao dịch tác phẩm còn ít. Những mắt xích trung gian như giám tuyển, gallery, tư vấn nghệ thuật, nhà đấu giá, nhà sưu tập chưa kết nối thành một mạng lưới chuyên nghiệp.
Một điểm nghẽn khác mang tính “sát thương” là bản quyền. Tác phẩm ảnh có thể bị sao chép, cắt bỏ tên tác giả hoặc dùng cho mục đích thương mại mà không xin phép, không trả phí. Khi quyền tác giả không được bảo vệ nghiêm, ảnh không thể trở thành tài sản sáng tạo có giá trị kinh tế ổn định. Nói cách khác, thiếu một chuỗi liên kết chuyên nghiệp, giá trị sáng tạo của nhiếp ảnh không chuyển hóa thành thu nhập bền vững cho người làm nghề.
Quy định máy ảnh ở không gian công cộng: Tín hiệu cảnh báo chính sách
Câu chuyện quy định máy ảnh công cộng tại Dinh Độc Lập là một phép thử cho cách chúng ta đối xử với hoạt động nhiếp ảnh trong đời sống kinh tế – văn hóa. Những ngày qua, thông tin nơi đây áp dụng mức phí 500.000 đồng đối với máy ảnh đã thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Về bản chất, quy định này chỉ áp dụng cho trường hợp sử dụng không gian Dinh để cung cấp dịch vụ chụp ảnh, không nhằm vào khách du lịch mang máy ảnh chụp hình lưu niệm.
Việc truyền thông không rõ ràng khiến nhiều người hiểu nhầm rằng cứ mang máy ảnh vào là phải đóng phí, làm dấy lên lo ngại về rào cản kinh doanh nhiếp ảnh trong các không gian công cộng. Ban quản lý Hội trường Thống Nhất đã phải khẳng định lại rằng quy định thu phí không nhắm tới khách tham quan thông thường. Câu chuyện không nằm ở con số phí, mà ở thông điệp chính sách: chúng ta muốn khuyến khích nhiếp ảnh như một hoạt động sáng tạo và kinh tế, hay vô tình biến nó thành “khách không mời” trong không gian công cộng?
Thiếu thị trường chuyên nghiệp: Giá trị sáng tạo bị “đứt mạch”
Khi tác phẩm chỉ đi từ cuộc thi đến triển lãm rồi… dừng lại, giá trị sáng tạo khó được tiếp nối. Phần lớn tác phẩm nhiếp ảnh hiện nay vẫn chỉ đi từ cuộc thi đến triển lãm, chưa bước vào một thị trường giao dịch chuyên nghiệp. Điều này khiến cả nghệ sĩ lẫn công chúng đều thiệt: người chụp không có dòng tiền để tái đầu tư, người xem không có kênh chính thức để sưu tầm, sở hữu và sử dụng hợp pháp hình ảnh.
Thiếu thị trường chuyên nghiệp đồng nghĩa thiếu cơ chế định giá, xác thực và phân phối tác phẩm đến đúng nhóm khách hàng có nhu cầu. Khi ấy, nhiếp ảnh khó trở thành một phần của ngành công nghiệp văn hóa theo đúng nghĩa kinh tế, dù về mặt chiến lược đã được xếp vào nhóm ngành trọng điểm. Nói thẳng ra, nếu nhiếp ảnh gia chỉ “sống nhờ” giải thưởng và hợp đồng ngắn hạn, thì lớp trẻ tài năng sẽ sớm rẽ sang nghề khác, còn chuỗi giá trị sáng tạo sẽ bị “đứt mạch” ngay từ khâu tác giả.
Xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa cho nhiếp ảnh
Để nhiếp ảnh bước từ phong trào sang ngành kinh tế chính thức, cần một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa chứ không chỉ vài cuộc thi hay festival. Cùng với sự phát triển của công nghệ số, nhiếp ảnh đã mở rộng mạnh mẽ không gian sáng tạo và thu hút đông đảo người theo đuổi. Vấn đề không còn là thiếu người chụp, mà là thiếu “đường dẫn” cho ảnh đi vào đời sống kinh tế.
Một tín hiệu tích cực là cơ quan quản lý đang khảo sát, vận động thí điểm đề án “Thành phố sáng tạo trong lĩnh vực nhiếp ảnh” tại các địa phương giàu tiềm năng như Khánh Hòa, Huế, Ninh Bình, Quảng Ninh. Đây không chỉ là nơi tổ chức triển lãm, mà hướng tới kết nối nhiếp ảnh với văn hóa, du lịch, công nghệ và các không gian sáng tạo. Nếu được thiết kế đúng, mô hình này có thể trở thành hạ tầng hạt nhân để thị trường nhiếp ảnh Việt Nam từng bước chuyên nghiệp hóa, đưa giá trị sáng tạo đến gần hơn với công chúng và biến nhiếp ảnh thành một ngành kinh tế rõ ràng trong bức tranh công nghiệp văn hóa quốc gia.
