Nắng nóng sớm: không bất thường nếu hiểu đúng cơ chế khí tượng
Nắng nóng sớm là hiện tượng nhiệt độ tăng lên ngưỡng nắng nóng, thậm chí nhiệt độ vượt 40 độ C, xuất hiện trước thời điểm vốn được coi là cao điểm mùa hè nhiều năm, phản ánh sự kết hợp bất lợi của các hệ thống khí quyển quy mô lớn và hoàn lưu thấp nóng khu vực, chứ không chỉ do cảm nhận chủ quan của người dân. So với trung bình nhiều năm, nắng nóng tại Tây Bắc Bộ và các tỉnh từ Nghệ An đến Đà Nẵng đã xuất hiện từ ngày 30-31/3, sớm hơn khoảng một tuần so với quy luật thông thường. Tại Đông Bắc Bộ, nắng nóng diện rộng thường đến vào nửa cuối tháng 5, nhưng năm nay đã xảy ra ngay từ đầu tháng 4, sớm hơn khoảng 15-20 ngày. Sự “nhảy cóc” của mùa nóng cho thấy chúng ta phải nhìn thẳng vào cơ chế khí tượng, thay vì chỉ than trời khắc nghiệt.
Hoàn lưu thấp nóng phía Tây: “động cơ” đẩy nhiệt lên nhanh
Cơ chế hoàn lưu thấp nóng phía Tây là mảnh ghép đầu tiên cần hiểu để lý giải vì sao nắng nóng sớm lại gay gắt đến vậy. Vùng thấp nóng từ phía Tây dịch chuyển và mở rộng sang Việt Nam, tạo một trường khí áp thấp, không khí nóng bị hút, tích tụ và lưu thông trên diện rộng. Theo ông Nguyễn Văn Hưởng, nắng nóng tại miền Bắc và miền Trung chủ yếu do ảnh hưởng của hoàn lưu vùng thấp nóng phía Tây, kết hợp với hiệu ứng gió phơn, khiến không khí khô và nhiệt độ tăng nhanh trong ngày. Đáng chú ý, từ ngày 3/4, khu vực Tây Bắc Bộ đã bắt đầu xuất hiện nắng nóng với nhiệt độ cao nhất từ 35 độ C trở lên, sau đó chỉ trong vài ngày đã mở rộng ra hầu khắp miền Bắc. Khi một hệ thống hoàn lưu thấp hoạt động mạnh ngay đầu mùa, việc nắng nóng sớm và lan nhanh không còn là điều bất ngờ, mà là hệ quả tất yếu.
Gió phơn khô: “lò sấy” khiến miền Trung và Tây Bắc bỏng rát
Nếu hoàn lưu thấp là động cơ, thì gió phơn khô chính là chiếc “lò sấy” khiến cơ thể người cảm nhận cái nóng khắc nghiệt hơn nhiều so với con số trên bản tin thời tiết. Gió phơn khô thổi từ phía Tây sang, qua địa hình núi cao, làm không khí bị nén, khô và nóng lên nhanh, nên nhiệt độ thực tế vượt xa mức thường thấy cùng thời kỳ. Ông Nguyễn Văn Hưởng cho biết nắng nóng tại miền Bắc và miền Trung là do hoàn lưu vùng thấp nóng phía Tây kết hợp với hiệu ứng gió phơn, khiến không khí khô và nhiệt độ tăng nhanh. Tại Tây Bắc Bộ và Trung Bộ, nắng nóng mang tính khô, gay gắt; trong khi ở Nam Bộ, nắng nóng kéo dài nhưng nhiệt độ cao nhất chỉ dao động 35-37 độ C. Chính sự khô rát mà gió phơn mang lại khiến nhiều người cảm giác nóng “cháy da cháy thịt” ngay từ cuối tháng 3, đầu tháng 4 – thời điểm trước đây vốn chỉ mới chuyển mùa.
Nhiệt độ vượt 40 độ C sớm: cảnh báo rõ ràng về cực đoan khí hậu
Điểm đáng lo không chỉ là nắng nóng sớm, mà là việc nhiều nơi đã vượt ngưỡng 40 độ C trong giai đoạn mà trước kia hiếm khi xuất hiện kỷ lục nhiệt độ. Ở miền Trung, nắng nóng được dự báo kéo dài đến ngày 13-14/4 với nhiệt độ phổ biến 36-39 độ C, có nơi trên 40 độ C. Vào lúc 13h ngày 8/4, có đến 3 trạm đo ghi nhận nhiệt độ cao nhất vượt ngưỡng 40 độ C. Theo cơ quan khí tượng, nhiệt độ trung bình tháng 4 tại Bắc Bộ và khu vực Thanh Hóa – Huế dự báo cao hơn 1,5-2,5 độ C so với trung bình nhiều năm. Đây không còn là những dao động nhỏ, mà là tín hiệu cho thấy các hình thái thời tiết cực đoan – từ nắng nóng đến mưa bão – đang có xu hướng trở nên dữ dội và bất thường hơn, buộc chúng ta phải coi dự báo khí tượng là một thông tin sống còn, không phải tin tức để “xem cho biết”.
Từ nắng nóng sớm đến mưa bão dồn dập: hiểu cơ chế để chủ động thích ứng
Hiểu cơ chế nắng nóng sớm không chỉ để chuẩn bị chống nắng; đó còn là bước đầu để nhận ra bức tranh khí hậu đang dịch chuyển theo hướng cực đoan, với chuỗi thời tiết nối tiếp nhau: nắng gắt, hạn rồi mưa bão, lũ. Dự báo trong tháng 4, nắng nóng sẽ gay gắt hơn so với cùng kỳ nhiều năm, tập trung tại Tây Bắc Bộ, các tỉnh từ Thanh Hóa đến Huế và khu vực Nam Bộ. Từ tháng 9, khi La Nina trùng thời điểm mưa bão, lũ ở miền Trung, khả năng mưa lớn, lũ quét, sạt lở xảy ra dồn dập vào nửa cuối tháng 9 và các tháng 10-11. "Với những bài học kinh nghiệm từ những năm La Nina, người dân cần theo dõi bản tin dự báo từ xa từ sớm và kết hợp với bản tin cảnh báo thời hạn ngắn để có phương án ứng phó kịp thời". Các địa phương cũng được khuyến cáo phải thường xuyên rà soát các điểm xung yếu về lũ quét, sạt lở đất trước mùa mưa bão. Cường độ nắng nóng và chỉ số tia UV hiện ở mức 9-10, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe nên người dân cần hạn chế ra đường vào giờ cao điểm, che chắn, uống đủ nước và coi việc cập nhật dự báo như một thói quen bảo vệ bản thân.
