Mưa lũ: từ ngập nhà tới bùng phát bệnh truyền nhiễm
Bệnh truyền nhiễm sau lũ là nhóm bệnh do vi khuẩn, virus, ký sinh trùng bùng phát khi mưa lũ làm ô nhiễm nước, thực phẩm và môi trường sống, tấn công con người qua đường tiêu hóa, da, hô hấp hoặc vết thương hở, dễ lây lan trong cộng đồng nếu không có biện pháp phòng ngừa và vệ sinh phù hợp.
Nhìn Nghệ An và dải đất miền Trung ngập sâu sau các đợt mưa lớn với lượng mưa phổ biến 20 – 50 mm, nhiều nơi vượt mốc 80 mm, chúng ta thấy rất rõ: lũ không chỉ là chuyện nước dâng. Tính đến 17 giờ ngày 19/9, còn khoảng 15.750 nhà bị ngập, hơn 23.365 ha lúa, 3.929 ha cây trồng, 4.765,9 ha nuôi trồng thủy sản cùng hơn 49.500 con gia cầm và 294 con gia súc bị cuốn trôi. Nước ngập kéo theo bùn đất, rác thải, nước thải, xác động vật, khiến ô nhiễm nước sau lũ trở thành mối đe dọa trực tiếp sức khỏe cả cộng đồng. Nếu chỉ lo chạy lũ mà bỏ qua phòng ngừa bệnh mưa lũ, thiệt hại sức khỏe sẽ kéo dài hơn rất nhiều so với vài ngày ngập úng.
Một bác sĩ kiểm soát nhiễm khuẩn nhấn mạnh: mưa lớn, ngập úng làm ô nhiễm nguồn nước, thực phẩm, môi trường, tạo điều kiện cho nhiều bệnh truyền nhiễm gia tăng, nhưng phần lớn đều có thể phòng ngừa nếu người dân nhận biết sớm nguy cơ và chủ động xử lý vệ sinh ngay tại hộ gia đình. Nói cách khác, người dân không phải bất lực trước bệnh truyền nhiễm sau lũ – miễn là coi phòng bệnh quan trọng như phòng lũ.
7 nhóm bệnh truyền nhiễm hay gặp sau lũ: đừng xem nhẹ
Mưa lũ biến mọi vũng nước, lớp bùn, thau chậu đọng nước thành ổ chứa mầm bệnh. Bỏ qua các nguy cơ này là tự đặt gia đình mình vào vùng nguy hiểm không cần thiết. Dưới đây là 7 nhóm bệnh truyền nhiễm sau lũ liên quan chặt chẽ đến vệ sinh môi trường lũ lụt mà các bác sĩ cảnh báo.
- Bệnh nhiễm khuẩn từ nước và bùn đất: Leptospira (xoắn khuẩn vàng da, suy thận), Whitmore (áp xe, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết), xâm nhập qua vết trầy xước, vết thương hở khi lội nước hay dọn bùn.
- Bệnh đường tiêu hóa do nước, thực phẩm ô nhiễm: tiêu chảy cấp, lỵ, thương hàn, tả, viêm gan A, bùng phát khi nước sinh hoạt và thực phẩm bị nước lũ làm ô nhiễm.
- Sốt xuất huyết: tăng mạnh vài tuần sau khi nước rút vì xô, chậu, lốp xe, phế thải đọng nước, tạo ổ sinh sản cho muỗi vằn truyền bệnh.
- Bệnh da và nhiễm trùng vết thương: nấm kẽ chân, viêm nang lông, nhiễm trùng do vi khuẩn như Aeromonas, Vibrio khi da ngâm lâu trong nước bẩn hoặc vết thương tiếp xúc bùn đất.
- Đau mắt đỏ: lây qua dịch tiết, dùng chung khăn, chậu rửa hoặc nước sinh hoạt ô nhiễm, nhất là khi vệ sinh cá nhân khó đảm bảo trong ngập lụt.
- Uốn ván: nguy cơ từ vết thương hở dẫm phải đinh, sắt gỉ, rác thải, đất bùn; nếu không được xử lý và tiêm phòng đúng sẽ đe dọa tính mạng.
- Bệnh đường hô hấp: cảm cúm, viêm họng, viêm phổi gia tăng trong nhà cửa ẩm mốc, chật chội, người đông, không khí lưu thông kém sau mưa ngập.
Điểm chung của các nhóm bệnh này là đều gắn với ô nhiễm nước sau lũ, thực phẩm bẩn và môi trường sống bị xáo trộn. Nếu coi chúng là “chuyện nhỏ, vài hôm tự khỏi”, người bệnh rất dễ bỏ lỡ giai đoạn vàng điều trị, đặc biệt với Whitmore, Leptospira hay uốn ván – những bệnh có thể gây tử vong nhanh nếu chủ quan.
Chiến lược phòng ngừa tại gia: làm ngay trong và sau lũ
Muốn phòng ngừa bệnh mưa lũ hiệu quả, gia đình phải có kế hoạch rõ ràng từ trước, thay vì đợi nước dâng mới xoay xở. Người dân sống ở vùng đồi núi, ven taluy dốc càng cần chủ động bảo vệ tính mạng và tài sản, đồng thời chuẩn bị sẵn phương án đảm bảo vệ sinh và sức khỏe khi phải sơ tán hoặc sống trong nhà ngập.
- Chuẩn bị “balo khẩn cấp” chứa nước uống sạch, dụng cụ khử khuẩn, dụng cụ sơ cứu, thuốc thiết yếu, đèn pin, giấy tờ quan trọng để có thể rời nhà mà vẫn giữ được điều kiện vệ sinh tối thiểu.
- Sử dụng nước an toàn: đun sôi nước trước khi uống; giếng bị ngập phải được xử lý, khử khuẩn theo hướng dẫn cơ quan y tế, tuyệt đối không uống nước lũ dù đã lọc thô.
- Ăn chín, uống sôi: loại bỏ thực phẩm đã tiếp xúc với nước lũ hoặc có dấu hiệu hư; không dùng thịt gia súc, gia cầm chết hoặc không rõ nguyên nhân để tránh bệnh đường tiêu hóa và nguy cơ nhiễm khuẩn khác.
- Bảo vệ da và vết thương: hạn chế lội nước; nếu buộc phải lội, cần đi ủng, găng tay, che kín vết thương; sau đó rửa sạch bằng xà phòng, sát khuẩn và theo dõi sát các dấu hiệu nhiễm trùng.
- Chủ động tiêm vaccine: đặc biệt là uốn ván và các vaccine cơ bản; người có vết thương dính bùn đất phải được tư vấn tiêm nhắc nếu lịch tiêm không rõ ràng.
Phòng bệnh trong lũ không phải chuyện quá sức: đó là chuỗi quyết định nhỏ hằng ngày – chọn uống nước đun sôi hay nước lã, giữ vết thương khô sạch hay kệ nước lũ ngấm vào. Chính những lựa chọn này quyết định khả năng gia đình bạn vượt qua mùa lũ mà không “vỡ trận” vì bệnh tật.
Vệ sinh môi trường sau lũ: khóa van mầm bệnh ngay từ ngõ
Khi nước rút, nhiều người thở phào vì tưởng đã qua nguy hiểm. Thực tế, đó lại là thời điểm vàng để mầm bệnh bùng phát nếu vệ sinh môi trường lũ lụt bị xem nhẹ. Nước rút đến đâu phải vệ sinh đến đó, bởi trong bùn lầy, rác thải đọng lại là vô số vi khuẩn, ký sinh trùng và ổ sinh sản của muỗi truyền bệnh.
- Thu gom rác thải, xác động vật, phân tán đúng nơi quy định; không đốt rác bừa bãi gây ô nhiễm không khí quanh nhà.
- Nạo vét cống rãnh, khơi thông dòng chảy để tránh nước đọng kéo dài, giảm nguy cơ bệnh đường tiêu hóa và da liễu.
- Loại bỏ, lật úp hoặc cất kín tất cả vật dụng có thể chứa nước như xô, chậu, lốp xe, chai lọ để hạn chế muỗi vằn sinh sản, giảm nguy cơ sốt xuất huyết.
- Vệ sinh, phơi nắng chăn màn, quần áo, đồ dùng; xử lý mốc trên tường, trần để giảm các bệnh đường hô hấp trong môi trường ẩm ướt.
- Về lâu dài, bảo vệ rừng đầu nguồn, hạn chế tác động làm suy yếu sườn dốc giúp giảm sạt lở, lũ quét – tức giảm cả chu kỳ ô nhiễm và bệnh tật lặp lại sau mỗi mùa mưa.
Không thể chờ các đội vệ sinh môi trường làm hết mọi việc. Ngay vòng sân, ngõ nhà mình, mỗi gia đình phải coi việc dọn dẹp sau lũ là hàng rào quan trọng không kém bất kỳ mũi vaccine nào: dọn sạch rác và nước đọng đồng nghĩa với việc khóa van hàng loạt bệnh truyền nhiễm sau lũ ngay từ gốc.
Khi nào phải đi khám ngay: đừng trì hoãn dù lũ đã rút
Nhiều người ngại đến bệnh viện sau lũ vì bận dọn nhà, tiếc ngày công, hoặc nghĩ “ốm nhẹ rồi cũng qua”. Đó là sai lầm nguy hiểm. Các bệnh như Leptospira, Whitmore, uốn ván, sốt xuất huyết có thể diễn tiến nặng rất nhanh nếu chậm điều trị. Theo các bác sĩ bệnh nhiệt đới, khi khám, người dân cần thông báo rõ đã từng lội nước ngập, tiếp xúc bùn đất để được định hướng chẩn đoán chính xác.
- Sốt cao liên tục hoặc tái sốt, kèm đau đầu, đau cơ, đặc biệt đau bắp chân, vàng da, mệt nhiều – gợi ý Leptospira hoặc bệnh nhiễm khuẩn nặng.
- Tiêu chảy nhiều lần, phân lỏng nước, nôn, khát nhiều, khô môi, tiểu ít – dấu hiệu mất nước do bệnh đường tiêu hóa, rất nguy hiểm ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.
- Khó thở, ho nhiều, đau ngực, thở nhanh – có thể là viêm phổi hoặc biến chứng đường hô hấp sau khi sống trong môi trường ẩm mốc.
- Vết thương sưng nóng đỏ đau, chảy mủ; co cứng cơ, đau nhức quanh vết thương – không loại trừ nguy cơ uốn ván hoặc nhiễm trùng nặng.
- Mắt đỏ, nhiều dử, đau rát; phát ban, sốt kèm đau nhức người, chấm xuất huyết – cần được bác sĩ đánh giá để loại trừ đau mắt đỏ biến chứng hoặc sốt xuất huyết.
Nguyên tắc nên nhớ: sau mưa lũ, xuất hiện sốt cao, khó thở, tiêu chảy nhiều, dấu hiệu mất nước hoặc vết thương nhiễm trùng là phải đến cơ sở y tế ngay, không tự uống thuốc cầm chừng. Cứu nhà sau lũ là quan trọng, nhưng cứu sức khỏe còn quan trọng hơn – bởi tài sản có thể gây dựng lại, còn di chứng bệnh nặng thì không dễ sửa chữa.
