Bệnh sau ngập úng là gì và vì sao không được coi thường?
Bệnh sau ngập úng là nhóm bệnh truyền nhiễm và bệnh do môi trường xuất hiện hoặc bùng phát mạnh sau mưa lớn, ngập lụt khi nước bẩn cuốn theo bùn đất, rác thải, xác động vật và nước thải làm ô nhiễm nước sinh hoạt, thực phẩm và không khí trong khu dân cư, từ đó xâm nhập vào cơ thể qua đường da, tiêu hóa và hô hấp, nhất là ở những người có sức đề kháng kém.
Điểm mấu chốt cần nhấn mạnh: phần lớn bệnh sau mưa ngập có thể phòng ngừa nếu người dân chủ động hạn chế tiếp xúc với nước bẩn, giữ vệ sinh ăn uống và xử lý môi trường đúng cách. Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Quốc Phương, Trưởng khoa Kiểm soát Nhiễm khuẩn, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương khẳng định “phần lớn bệnh sau mưa ngập đều có thể phòng được” nếu nhận diện nguy cơ sớm và xử lý ngay từ trong gia đình. Điều này đặt trách nhiệm trở lại với mỗi người, thay vì phó mặc cho may rủi sau các đợt mưa lũ kéo dài ở miền Bắc, miền Trung và nhiều đô thị lớn đang phải gánh lượng mưa hàng trăm milimét chỉ trong vài ngày.
Những bệnh nguy hiểm thường gặp: từ Leptospira, Whitmore đến tiêu chảy cấp
Khi bàn về nước bẩn và sức khỏe, cần nói thẳng rằng lội nước ngập không chỉ là chuyện khó chịu, mà là chấp nhận bước vào vùng nguy cơ bệnh tật. Nước ngập cuốn theo bùn đất, rác thải, xác động vật và nước thải, làm ô nhiễm nguồn nước và môi trường, đồng thời làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh truyền nhiễm. Một trong các bệnh điển hình là bệnh do xoắn khuẩn Leptospira, tồn tại trong nước, bùn có nhiễm nước tiểu động vật, đặc biệt là chuột; vi khuẩn xâm nhập qua vết trầy xước khi lội nước hay dọn bùn.
Cùng nhóm bệnh sau ngập úng là Whitmore (melioidosis) do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei trong đất và nước, thường gặp hơn vào mùa mưa và đặc biệt hay xảy ra ở người làm nông, người có bệnh nền như đái tháo đường. Bệnh có thể gây sốt kéo dài, áp xe da, viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết, đe dọa tính mạng nếu đến viện muộn. Song song đó là nhóm bệnh đường tiêu hóa: tiêu chảy cấp, lỵ, thương hàn, tả, viêm gan A khi thực phẩm, nguồn nước bị nước lũ làm nhiễm bẩn. Không ít người lại chủ quan đúng vào giai đoạn nước đã rút – thời điểm bệnh đường tiêu hóa và sốt xuất huyết thường tăng mạnh.
Phòng ngừa bệnh mưa lũ: Hạn chế tiếp xúc nước bẩn, giữ vệ sinh ăn uống và môi trường
Phòng ngừa bệnh mưa lũ không phải chuyện “biết rồi, khổ lắm, nói mãi” mà là hàng loạt quyết định nhỏ, thực hiện mỗi ngày trong và sau ngập. Công thức cốt lõi đã được chuyên gia chỉ rõ: hạn chế tiếp xúc với nguồn nước bẩn, bảo đảm vệ sinh ăn uống, xử lý môi trường đúng cách, đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường. Về tiếp xúc, người dân cần hạn chế lội nước bẩn, nếu buộc phải lội phải mang ủng, găng tay, che kín mọi vết thương hở. Sau khi làm việc với nước ngập, rửa sạch tay chân bằng xà phòng, đặc biệt với người nông dân thường xuyên dẫm bùn, tiếp xúc đất nước – nhóm có nguy cơ cao mắc Whitmore.
Vệ sinh ăn uống ngập lụt là tuyến phòng thủ quan trọng không kém. Người dân cần thực hiện ăn chín, uống sôi, chỉ dùng nước sạch; loại bỏ thực phẩm đã ngâm nước lũ hoặc có dấu hiệu hư hỏng; rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Nước giếng hoặc nguồn nước từng bị ngập phải được làm trong bằng phèn chua, sau đó khử khuẩn bằng Cloramin B theo đúng hướng dẫn trước khi sử dụng. Tuyệt đối không ăn gia súc, gia cầm chết do mưa lũ và không tiếc của với những thực phẩm đã bị ngâm nước bẩn. Đây là cái giá nhỏ để tránh nguy cơ tiêu chảy nặng, thương hàn hay viêm gan A cho cả gia đình.
Nước rút chưa phải đã an toàn: kiểm soát môi trường và muỗi truyền bệnh
Sai lầm phổ biến là thở phào khi đường hết ngập mà quên rằng thời điểm này nhiều bệnh sau ngập úng mới bước vào “cao điểm”. Sau mưa, nước đọng trong xô chậu, chai lọ, lốp xe, phế thải quanh nhà trở thành ổ sinh sản lý tưởng cho muỗi vằn – tác nhân truyền sốt xuất huyết – làm nguy cơ bùng bệnh tăng mạnh trong vài tuần sau khi nước rút. Vì vậy, cần nguyên tắc “nước rút đến đâu, dọn vệ sinh và khử khuẩn đến đó”: thu gom rác, xác động vật, xử lý phân, không để nước tù trong và quanh nhà.
Việc diệt lăng quăng, phòng muỗi đốt phải được xem là việc bắt buộc, không phải lựa chọn. Người dân nên lật úp, dọn bỏ mọi vật chứa nước quanh nhà; đậy kín bể chứa và có thể thả cá để diệt lăng quăng. Trong vùng dịch, hãy mặc quần áo dài tay, ngủ màn kể cả ban ngày để giảm nguy cơ bị muỗi đốt. Nguồn nước ô nhiễm, sinh hoạt tập trung sau mưa ngập còn tạo điều kiện cho đau mắt đỏ (viêm kết mạc cấp) lây lan qua tiếp xúc, dùng chung khăn, chậu rửa. Thói quen rửa tay thường xuyên, không dụi mắt và không tự ý dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid là những “lá chắn mềm” nhưng hiệu quả.
Ai dễ mắc bệnh và khi nào phải đi khám ngay?
Trong mọi đợt mưa lũ, nhóm yếu thế luôn là người chịu thiệt đầu tiên nếu cộng đồng không chú ý. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền cần được theo dõi sát vì nguy cơ trở nặng khi mắc bệnh truyền nhiễm cao hơn. Với các bệnh tiêu chảy, nôn ói sau ngập, nhóm này dễ mất nước nhanh nên phải đi khám sớm nếu tiêu chảy hoặc nôn nhiều. Người mắc bệnh nền như đái tháo đường cũng là đối tượng hay gặp bệnh Whitmore khi tiếp xúc bùn đất nhiễm khuẩn; bất kỳ tình trạng sốt kéo dài không rõ nguyên nhân sau khi lội nước, làm đồng đều không nên bỏ qua.
Thông điệp quan trọng: đừng tự điều trị kéo dài tại nhà khi xuất hiện dấu hiệu bất thường sau mưa ngập. Nếu có sốt cao, đau cơ nhiều, vàng da, tiểu ít sau khi lội nước, cần đi khám và thông báo rõ tiền sử tiếp xúc nước ngập để bác sĩ nghĩ tới Leptospira. Khi sốt kèm đau bụng nhiều, nôn nhiều, chảy máu chân răng, chảy máu cam hoặc lừ đừ, người bệnh phải đến cơ sở y tế thay vì tự truyền dịch ở nhà. Theo dõi sức khỏe cho từng thành viên gia đình sau mỗi đợt ngập lụt chính là bước cuối cùng nhưng thiết yếu của chiến lược phòng ngừa bệnh sau ngập úng.
