Công nghệ số trường học miền núi: cơ hội lớn nhưng không tự đến
Công nghệ số trường học ở miền núi là quá trình dùng dữ liệu, phần mềm quản lý, học liệu điện tử và trí tuệ nhân tạo để thay đổi cách dạy, cách học, cách quản lý, giúp học sinh vùng cao tiếp cận tri thức rộng hơn dù điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế. Ứng dụng công nghệ số đang từng bước thay đổi phương pháp dạy và học tại các trường học miền núi, mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho học sinh, nhưng đi cùng là hàng loạt điểm nghẽn công nghệ khiến chuyển đổi số giáo dục khó đi vào chiều sâu. Nếu chỉ nhìn công nghệ như vài chiếc máy tính, vài tiết học trình chiếu, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội dùng chuyển đổi số để thu hẹp khoảng cách giữa trường học vùng quê, trường học miền núi với khu vực đô thị. Vấn đề không phải “có hay không công nghệ”, mà là “công nghệ phục vụ ai và được tổ chức như thế nào”.
Điểm nghẽn công nghệ: hạ tầng yếu chỉ là phần nổi của tảng băng
Ở nhiều trường học miền núi, hạ tầng chưa đồng bộ, thiết bị hạn chế và xuống cấp, đường truyền chập chờn, nguồn điện thiếu ổn định là những rào cản rất rõ ràng. Không ít trường địa hình rộng, dân cư phân tán, kinh tế khó khăn khiến việc bảo dưỡng, sửa chữa thiết bị tốn thời gian và công sức; có nơi máy tính hư hỏng vì thời tiết nóng ẩm nhưng nhà trường thiếu kinh phí đưa về đồng bằng sửa chữa. Tuy nhiên, nếu chỉ đổ lỗi cho hạ tầng, chúng ta sẽ bỏ qua điểm nghẽn quan trọng hơn: thiếu nhân lực công nghệ thông tin tại trường miền núi. Khi giáo viên chưa quen thao tác số, còn ngại thay đổi, chuyển đổi số giáo dục dễ bị thu hẹp thành vài báo cáo trên hệ thống, thay vì đổi mới cách dạy và học. Cơ sở vật chất yếu là khó, nhưng thói quen quản lý cũ, ngại học cái mới mới là thứ giữ công nghệ đứng ngoài lớp học.
Một trường vùng quê cho thấy chuyển đổi số là đổi cách làm việc
Thực tế ở một trường học vùng quê như THCS và THPT Hưng Lợi cho thấy chuyển đổi số trường học không phải câu chuyện xa vời, mà bắt đầu từ những việc hằng ngày: làm dữ liệu chính xác hơn, giảm thao tác thủ công, phục vụ học sinh tốt hơn. Những năm gần đây, lãnh đạo nhà trường quan tâm chuyển đổi số; năm học trước, khi lần đầu triển khai học bạ số trên diện rộng, trên 99% học bạ đã được ban hành trên hệ thống. Năm học 2026–2027, việc số hóa tiếp tục mở rộng với sổ đầu bài, giáo án và sổ chủ nhiệm, dù ban đầu một số giáo viên còn muốn quay lại sổ giấy vì chưa quen giao diện và thao tác. Câu chuyện ở đây không phải “thay sổ giấy bằng màn hình”, mà là thay đổi thói quen làm việc, chấp nhận học thêm kỹ năng số để công việc hành chính nhẹ hơn, thời gian dành cho giáo dục học sinh nhiều hơn. Nếu một trường học vùng quê còn khó khăn làm được, trường học miền núi hoàn toàn có thể làm, miễn là có người kiên trì dẫn dắt.
Từ phần mềm thi đua đến học liệu số: khi giáo viên trở thành người kiến tạo
Điểm đáng chú ý trong chuyển đổi số giáo dục là vai trò chủ động của giáo viên. Tại Hưng Lợi, một giáo viên Tin học đã xây dựng hai công cụ: Phần mềm Tổng kết thi đua giữa các lớp và Phần mềm quản lý, đánh giá và xếp loại rèn luyện học sinh, xuất báo cáo theo tuần, tháng, học kỳ để giảm thao tác thủ công cho giáo viên. Sau khi triển khai, phần mềm Tổng kết thi đua được 30/30 lớp sử dụng, phần mềm quản lý rèn luyện có 27/30 lớp đăng ký ngay trong năm đầu. Đây là minh chứng rõ ràng rằng công nghệ số trường học chỉ có ý nghĩa khi giải quyết được việc cụ thể. Ở các trường học miền núi, giáo viên đã bắt đầu dùng kho học liệu điện tử, hình ảnh, video, bản đồ số, thậm chí dùng AI để xây dựng giáo án, thiết kế câu hỏi, tạo tình huống học tập phù hợp từng nhóm học sinh thay vì chỉ dựa vào sách giáo khoa. Khi giáo viên trở thành người kiến tạo công cụ và bài giảng số, chuyển đổi số không còn là mệnh lệnh từ trên xuống, mà là nhu cầu nghề nghiệp từ chính lớp học.
Giải pháp khả thi: gỡ điểm nghẽn bằng hạ tầng, đào tạo và cách quản lý
Chuyển đổi số giáo dục ở trường học miền núi sẽ không tự tốt lên nếu chỉ chờ thêm thiết bị. Cần những bước đi thực tế. Một mặt, phải ưu tiên hoàn thiện hạ tầng viễn thông, từng bước xóa các “vùng lõm” về sóng và internet tại điểm trường lẻ vùng cao, bảo đảm đường truyền ổn định để công nghệ số trường học không bị đứt quãng. Mặt khác, phải thường xuyên đào tạo giáo viên về công nghệ thông tin, AI và phương pháp thiết kế bài học phù hợp với học sinh dân tộc thiểu số, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, huy động doanh nghiệp, tổ chức xã hội hỗ trợ thiết bị để xây dựng các góc học tập số cho học sinh khó khăn vùng cao. Ở cấp trường, cần khuyến khích sáng kiến nhỏ nhưng thiết thực: phần mềm quản lý nề nếp, cách tổ chức dữ liệu học sinh, quy trình số hóa sổ sách… miễn là giúp giáo viên làm việc thuận lợi hơn và học sinh được phục vụ tốt hơn. Chỉ khi công nghệ gắn với chất lượng, hiệu quả công việc hằng ngày, chuyển đổi số mới thoát khỏi hình thức và trở thành lối mở cho trường học miền núi.
