Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: tham vọng lớn, thách thức nằm ở đội ngũ giáo viên
Chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là định hướng xây dựng môi trường giáo dục nơi tiếng Anh được dùng để giao tiếp, học tập và quản lý, giúp học sinh không chỉ học ngôn ngữ mà còn sử dụng thành thạo tiếng Anh như công cụ thường ngày ngay trong nhà trường. Đây là bước chuyển từ dạy ngoại ngữ sang tổ chức cả hệ sinh thái giáo dục bằng tiếng Anh, đòi hỏi thay đổi đồng bộ về chương trình, đội ngũ giáo viên, đánh giá năng lực và lộ trình giáo dục dài hạn. Tham vọng đó đã được thể chế hóa bằng Đề án “Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2045” do Chính phủ công bố tháng 10.2025. Từ năm học này, nhiều địa phương bắt đầu triển khai kế hoạch cụ thể, từ việc thí điểm tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai ở một số trường đến tích hợp tiếng Anh ngay từ cấp mầm non. Nhưng điểm nghẽn không nằm ở số tiết học hay giáo trình, mà ở chất lượng giáo viên: nếu không có đội ngũ đủ năng lực dạy bằng tiếng Anh, mọi lộ trình giáo dục sẽ chỉ là khẩu hiệu đẹp. Theo dự thảo Thông tư sửa đổi chương trình giáo dục phổ thông, tiếng Anh sẽ trở thành môn ngoại ngữ 1 bắt buộc ngay từ lớp 1, với 70 tiết/năm cho khối 1, 2 và tăng lên 140 tiết/năm từ lớp 3 đến lớp 5. Đây là thay đổi lớn so với hiện nay, khi tiếng Anh mới là môn bắt buộc từ lớp 3. Quy định này vừa nhằm hiện thực hóa định hướng tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai, vừa mở rộng cơ hội tiếp cận ngoại ngữ từ sớm cho mọi học sinh, thay vì chỉ những trường có điều kiện. Điều đó đồng nghĩa áp lực chuẩn bị đội ngũ giáo viên đủ đông, đủ giỏi và đủ hiểu tâm lý trẻ nhỏ sẽ tăng vọt trong vài năm tới.
Khung phát triển chuyên môn: bước đi đúng nhưng chưa đủ
Điểm sáng đáng kể trong lộ trình giáo dục mới là việc Viện Chiến lược và chính sách giáo dục phối hợp với các đơn vị thuộc Bộ GD-ĐT và đối tác quốc tế tham vấn xây dựng “Khung phát triển chuyên môn giáo viên Việt Nam” (TPDF). Khung này không chỉ dành cho giáo viên tiếng Anh mà còn cho những người sẽ phải dạy các môn khác bằng tiếng Anh, tức nhóm sẽ chịu áp lực lớn nhất khi tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Dự thảo TPDF đề xuất 6 lĩnh vực năng lực: định hướng nền tảng và giá trị; phán đoán và ra quyết định chuyên môn thích ứng; kiến thức chuyên môn và ngôn ngữ; thực hành sư phạm; ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; tự chủ nghề nghiệp và dẫn dắt đổi mới. Quan trọng hơn, mỗi năng lực được chia theo 4 cấp độ: nền tảng, phát triển, thành thạo, dẫn dắt chuyên môn, giúp giáo viên có lộ trình phát triển nghề nghiệp liên tục thay vì bị gắn mác “đạt/khá/tốt” một lần rồi thôi. Tuy nhiên, một khung năng lực dù được viết tốt đến đâu cũng chỉ là bản thiết kế trên giấy nếu không đi cùng chương trình đào tạo giáo viên tiếng Anh cụ thể, ngân sách đủ dùng, và cơ chế đánh giá gắn với thực tế lớp học. Việc Bộ GD-ĐT bắt đầu khảo sát năng lực tiếng Anh của toàn bộ giáo viên không dạy môn tiếng Anh dựa trên Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam là tín hiệu đúng hướng, nhưng mới là bước khởi đầu để nhìn rõ bức tranh năng lực giáo viên trước khi tái đào tạo trên diện rộng.
Từ lớp 1 bắt buộc đến 2045: áp lực đồng bộ hóa chất lượng giáo viên
Biến tiếng Anh thành môn bắt buộc từ lớp 1 làm lộ rõ một thực tế: nếu không chuẩn bị kỹ về đội ngũ, chính sách có thể tạo thêm bất bình đẳng thay vì thu hẹp khoảng cách. Phụ huynh ở đô thị ủng hộ vì thấy ngoại ngữ ngày càng cần thiết, nhưng họ cũng lo ngại áp lực học tập tăng nếu chương trình không phù hợp lứa tuổi. Giáo viên tiếng Anh ở trung học thì nhấn mạnh yêu cầu phải có đủ giáo viên, cơ sở vật chất và học liệu để mọi vùng miền đều được học trong điều kiện chấp nhận được, chứ không phải chỉ trên giấy. Theo một chuyên gia quốc tế, muốn đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai thành công, yếu tố quan trọng nhất không phải tăng số tiết học mà là đầu tư bền vững, lâu dài cho đội ngũ giáo viên. Ông nhấn mạnh giáo viên phải có trình độ tiếng Anh cần thiết, kiến thức sư phạm, nguồn lực hỗ trợ và cơ hội phát triển chuyên môn thường xuyên. Nếu chỉ yêu cầu dạy tiếng Anh từ lớp 1 rồi để giáo viên tự xoay xở với tải lớp, thiếu tài liệu và không có sinh hoạt chuyên môn, mục tiêu đến 2035 để 100% học sinh học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai sẽ khó đạt chất lượng thực chất. Vấn đề không chỉ là số lượng giáo viên tiếng Anh, mà là khả năng của đội ngũ dạy các môn khác bằng tiếng Anh – từ toán, khoa học đến nghệ thuật. Khảo sát năng lực, xây dựng khung, rồi thiết kế các khóa bồi dưỡng theo nhóm năng lực cụ thể là chuỗi việc buộc phải được làm đồng bộ, nếu không đến mốc tầm nhìn 2045, hệ thống vẫn chỉ dừng ở việc “học tiếng Anh trong lớp ngoại ngữ” chứ chưa chuyển sang “học bằng tiếng Anh” như kỳ vọng.
Đào tạo, đánh giá và giữ chân giáo viên: ba trụ cột phải xử lý ngay
Những gì đang được xây dựng – từ TPDF đến Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc – cho thấy hệ thống đã nhận diện đúng điểm nghẽn: đào tạo giáo viên tiếng Anh và đánh giá năng lực là nút thắt quan trọng nhất trong tiến trình tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai. Nhưng nhận diện là một chuyện, giải quyết là chuyện khác. Các khóa đào tạo quy mô lớn có thể truyền tải ưu tiên quốc gia, song theo khuyến nghị quốc tế, muốn tạo thay đổi lâu dài, giáo viên phải được hỗ trợ liên tục ngay trong nhà trường và cộng đồng chuyên môn địa phương. Điều này đòi hỏi ba trụ cột cùng được xử lý: (1) Đào tạo lại và bồi dưỡng thường xuyên, gắn với từng cấp độ năng lực trong khung; (2) Đánh giá năng lực không nhằm “xếp loại” mà để xây dựng lộ trình cá nhân hóa, tránh tâm lý phòng thủ của giáo viên; (3) Cơ chế đãi ngộ và phát triển nghề nghiệp đủ hấp dẫn để giữ chân những giáo viên có thể dạy bằng tiếng Anh, thay vì để họ rời hệ thống công lập. Theo một giảng viên sư phạm, hiện mô hình dạy học tích hợp tiếng Anh đã xuất hiện ở một số trường nhưng mới dừng ở phạm vi cục bộ, cần được mở rộng trong trung hạn. Muốn thế, việc đầu tư vào giáo viên cốt lõi và cán bộ quản lý phải đi xa hơn các lớp bồi dưỡng tại chức, hướng đến khóa đào tạo chất lượng cao và hợp tác quốc tế, nhằm đạt chuẩn năng lực ngoại ngữ và kỹ năng dạy học bằng tiếng Anh ở cấp quốc gia và quốc tế. Nếu không, những trường tiên phong sẽ chạy trước quá xa, để lại phía sau một mặt bằng chất lượng giáo viên không bắt kịp, làm nứt vỡ mục tiêu công bằng trong lộ trình giáo dục mới.
Kết luận: muốn tiếng Anh là ngôn ngữ thứ hai, phải đặt giáo viên lên hàng đầu
Chính sách tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai trong trường học không phải là câu chuyện thêm vài tiết ngoại ngữ hay sửa vài bài trong sách giáo khoa. Đây là cuộc cải tổ dài hơi, với mốc 2028–2029 bắt đầu bắt buộc từ lớp 1 và tầm nhìn đến 2045, nơi tiếng Anh được dùng rộng rãi trong mọi hoạt động giáo dục. Trong cuộc cải tổ ấy, giáo viên – chứ không phải văn bản – là nhân tố quyết định. Nếu hệ thống tiếp tục coi đào tạo giáo viên tiếng Anh như một “chương trình bồi dưỡng ngoại ngữ” thay vì tái thiết toàn bộ con đường phát triển nghề nghiệp theo khung năng lực mới, mục tiêu sẽ khó đi đến thực chất. Ngược lại, nếu dám ưu tiên ngân sách, thời gian và cơ chế cho giáo viên, từ khảo sát năng lực, xây dựng lộ trình cá nhân, đến tạo cộng đồng học tập và cơ hội thăng tiến, tiếng Anh mới có cơ hội trở thành công cụ giao tiếp, học tập và quản lý sống động trong trường học, chứ không chỉ là môn thi trên giấy. Lựa chọn ở đây khá rõ: hoặc chúng ta coi giáo viên là trung tâm của lộ trình giáo dục tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai, hoặc chấp nhận rằng các mốc kế hoạch đến 2035, 2045 sẽ là những bản kế hoạch đẹp không đi vào đời sống lớp học. Và trong giáo dục, không có bản kế hoạch nào đáng giá nếu nó đứng ngoài lớp học.
