Ca Huế: từ ký ức đất cố đô đến tham vọng di sản nhân loại
Ca Huế là một loại hình âm nhạc truyền thống Huế kết tinh từ âm nhạc cung đình và dân gian, gồm khoảng 60 tác phẩm thanh nhạc và khí nhạc, gắn với các làn điệu Nam ai, Nam bình, Tứ đại cảnh, trở thành nhạc thính phòng tiêu biểu và biểu tượng căn cước văn hóa của vùng Thuận Hóa – Phú Xuân trong đời sống người dân và không gian du lịch sông Hương ngày nay. Quan điểm cần khẳng định ngay từ đầu: hành trình đưa Ca Huế di sản lên bản đồ UNESCO văn hóa phi vật thể không phải cuộc chạy đua danh hiệu, mà là phép thử xem Huế có dám đặt di sản vào trung tâm chiến lược phát triển đô thị văn hóa hay không. UBND TP Huế đã ban hành Kế hoạch số 571/KH-UBND về xây dựng hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể Ca Huế, do Phó Chủ tịch Trần Hữu Thùy Giang ký ngày 12/10/2026, hướng tới đề nghị UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc Ca Huế đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2015 cho thấy đây là bước đi tiếp theo, mang tính nâng cấp vị thế di sản trên trường quốc tế.
Hồ sơ khoa học: phép thử về tầm nhìn bảo tồn di sản Việt Nam
Điểm đáng chú ý trong kế hoạch là Huế dự kiến dành gần 9,9 tỷ đồng để xây dựng hồ sơ khoa học Ca Huế, triển khai từ quý IV/2026 đến hết năm 2027. Con số này cho thấy địa phương sẵn sàng đầu tư cho bảo tồn di sản Việt Nam, nhưng tiền chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm một tầm nhìn dài hạn. Thành phố giao Sở Văn hóa và Thể thao chủ trì hoàn thiện kế hoạch, dự toán kinh phí và trình UBND phê duyệt trong quý IV/2026, đồng thời thành lập Ban Chỉ đạo, Ban tổ chức và lựa chọn đơn vị tư vấn có năng lực để thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn. Quan trọng hơn, quá trình xây dựng hồ sơ phải bảo đảm tính khoa học, khách quan, chính xác, khả năng kiểm chứng của tư liệu và tuân thủ Công ước 2003 của UNESCO về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. Nói cách khác, bộ hồ sơ không thể là tập hợp văn bản “đẹp” trên giấy, mà phải phản ánh sức sống thật của Ca Huế, tiếng nói của cộng đồng thực hành và những cam kết cụ thể về bảo vệ, trao truyền trong tương lai. Nếu thiếu chiều sâu này, việc ghi danh – nếu đạt được – sẽ dễ trở thành danh hiệu treo tường hơn là động lực thay đổi.
Âm nhạc truyền thống Huế: căn cước văn hóa và không gian sống
Ca Huế hình thành khoảng thế kỷ XVII, bắt nguồn từ âm nhạc cung đình rồi lan tỏa ra dân gian, tạo nên bản sắc riêng của đất cố đô. Những làn điệu Nam ai, Nam bình, Tứ đại cảnh cùng nhiều bài bản cổ truyền khác không chỉ là cấu trúc âm nhạc, mà là ký ức tập thể, là ngôn ngữ cảm xúc của người Huế – khi tha thiết, bâng khuâng, lúc khoan thai, sâu lắng. Chính các yếu tố này, cùng hệ nhạc cụ như đàn tranh, đàn nguyệt, đàn nhị, đã tạo nên căn cước âm nhạc truyền thống Huế, giúp Ca Huế được đánh giá là một trong những thể loại nhạc thính phòng tiêu biểu của âm nhạc truyền thống Việt Nam. Trong nhiều năm qua, hoạt động biểu diễn Ca Huế trên sông Hương đã trở thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, góp phần giới thiệu hình ảnh địa phương đến du khách trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, nếu Ca Huế chỉ tồn tại như một “tiết mục” phục vụ tour tham quan, di sản sẽ bị làm phẳng, mất đi chiều sâu lịch sử và nghệ thuật. Bảo tồn đúng nghĩa phải gắn với không gian diễn xướng, với đời sống cộng đồng và với đội ngũ nghệ nhân, nghệ sĩ – những người nắm giữ tri thức, kỹ năng và ký ức văn hóa.
Từ bảo tồn đến công nghiệp văn hóa Huế: di sản là nguồn lực phát triển
Điểm mạnh của chiến lược Ca Huế di sản là không dừng ở mục tiêu ghi danh, mà hướng tới nâng cao nhận thức, trách nhiệm và sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ, thực hành, trao truyền di sản. Đây chính là nền tảng để chuyển di sản thành nguồn lực cho công nghiệp văn hóa Huế. Ca Huế đã là sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc, nhưng có thể đi xa hơn: trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều sản phẩm và dịch vụ văn hóa sáng tạo, góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa dựa trên bản sắc địa phương. Những chương trình trải nghiệm có chiều sâu – nơi khán giả được giải thích nguồn gốc bài bản, ý nghĩa lời ca, cấu tạo nhạc cụ, phong cách biểu diễn – sẽ tạo giá trị khác hẳn so với một buổi nghe nhạc “cho biết”. Các buổi giao lưu với nghệ nhân, hoạt động tìm hiểu nhạc cụ truyền thống, chương trình dành cho học sinh, sinh viên hay tour khám phá âm nhạc gắn với di tích lịch sử có thể mở rộng đối tượng công chúng, đặc biệt là người trẻ. Nếu làm tốt, Ca Huế không chỉ được bảo vệ, mà còn trở thành hạt nhân cho một nền kinh tế sáng tạo mang sắc thái Huế.
Người thực hành ở vị trí trung tâm và bước đi tiếp theo
Một bài học quan trọng từ nhiều hồ sơ UNESCO văn hóa phi vật thể là: ghi danh không phải đích đến cuối cùng, càng không phải sự bảo đảm rằng di sản sẽ tự nhiên được gìn giữ; đó phải là điểm khởi đầu cho những hành động dài hạn, thiết thực và có sự tham gia của chính những người đang gìn giữ di sản. Với Ca Huế, điều này đồng nghĩa đặt nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng thực hành ở vị trí trung tâm. Họ không chỉ là người biểu diễn, mà là chủ thể tri thức, là “kho dữ liệu sống” mà mọi hồ sơ khoa học phải tôn trọng. Kế hoạch xây dựng hồ sơ nhấn mạnh các hoạt động khảo sát, điền dã, kiểm kê di sản, tổ chức tọa đàm với cộng đồng, trình diễn, thu thanh, quay phim, chụp ảnh, xây dựng hệ thống tư liệu, cùng các hội thảo khoa học trong nước và quốc tế để tham vấn chuyên gia, nhà nghiên cứu, nghệ nhân, nghệ sĩ và cộng đồng. Đồng thời, Huế đặt mục tiêu hoàn thành hồ sơ khoa học Ca Huế để đệ trình UNESCO xem xét ghi danh, và tham gia Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO giai đoạn 2026–2030. Nếu những bước đi này gắn chặt với việc tạo môi trường hành nghề ổn định, cơ chế tôn vinh và đãi ngộ xứng đáng cho người thực hành, Ca Huế sẽ có cơ hội sống khỏe trong đời sống đương đại, không chỉ trên giấy chứng nhận.
