Điểm ngữ văn giảm: một cú sốc cần thiết trong giai đoạn chuyển đổi
Hiện tượng điểm ngữ văn giảm là xu hướng nhiều địa phương ghi nhận khi kỳ thi tốt nghiệp THPT chuyển từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực theo chương trình GDPT mới, khiến cách dạy – cách học và cách ra đề đều thay đổi, buộc học sinh bộc lộ khả năng đọc hiểu, tư duy và lập luận thay vì dựa vào học thuộc văn mẫu. Tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang, kỳ thi lại diễn ra trong hai ngày 14–15/8 với hai môn bắt buộc Ngữ văn, Toán và hai môn tự chọn. Sau sự cố gian lận, Bộ GD-ĐT công bố lại điểm vào sáng 19/8, qua đó cho thấy điểm trung bình môn Ngữ văn giảm từ 7,53 xuống 7,18 điểm tại điểm thi này. Đây không chỉ là câu chuyện của một điểm thi, mà là lát cắt thu nhỏ của bức tranh thi tốt nghiệp THPT trên cả nước.
Tuyên Quang: từ vụ gian lận đến bức tranh điểm giỏi giảm mạnh
Vụ gian lận tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang khiến kỳ thi lại trở thành phép thử “sạch” cho cả hệ thống. Trong kỳ thi lại, có 324 thí sinh thi môn Ngữ văn. Nếu lần đầu có khoảng 125 thí sinh đạt từ 8 điểm trở lên (hơn 38%), thì thi lại chỉ còn 76 em đạt từ 8 trở lên, chiếm khoảng 23,5% tổng số thí sinh. Ở ngưỡng xuất sắc, tỷ lệ điểm từ 9 trở lên rơi từ 3,4% xuống 0,6%. Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Sau thi lại, điểm ngữ văn bình quân của Trường THPT chuyên Tuyên Quang giảm từ 7,53 xuống 7,18 điểm”. Tuy vậy, quy mô 326 thí sinh so với gần 18.000 thí sinh toàn tỉnh khiến mức giảm này không làm thay đổi đáng kể điểm trung bình Ngữ văn của Tuyên Quang, vốn vẫn ở mức 6,18 điểm. Nghĩa là cú rơi điểm giỏi chủ yếu phơi bày phần “phồng” trước đó, chứ không hẳn báo hiệu tụt dốc chất lượng dạy học.
29/34 địa phương điểm giảm: khi thước đo năng lực mới thay đổi cuộc chơi
Trên bình diện cả nước, số liệu cho thấy một bức tranh rất rõ: điểm trung bình môn Ngữ văn của 34 địa phương giảm từ 6,88 xuống 6,38, tức thấp hơn gần 0,5 điểm; trong đó 29/34 địa phương giảm điểm, chỉ 5 địa phương tăng. Nếu nhìn bằng lối nghĩ cũ, đây dễ bị xem là “tụt hạng” chất lượng. Nhưng điều đó bỏ qua yếu tố quan trọng: kỳ thi 2026 không còn là bản sao của 2025, mà là một phép đo khác. Đề thi đổi mới cách đặt vấn đề, ưu tiên tư duy độc lập, khả năng bày tỏ chính kiến và liên hệ thực tiễn. Đồng thời, lần đầu tiên môn Ngữ văn được chấm theo rubric – bảng tiêu chí chấm điểm – nhằm giảm tính chủ quan và tăng sự thống nhất giữa các giám khảo. Điểm số năm 2026 vì thế phản ánh không chỉ năng lực học sinh, mà cả khả năng thích ứng của họ và giáo viên với một cách đo năng lực mới.
Từ “học gì thi nấy” sang đánh giá năng lực: vì sao điểm phải giảm?
Gốc rễ của việc điểm ngữ văn giảm nằm ở sự chuyển dịch căn bản: từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực, bám sát Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Đề thi dùng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa, giảm lợi thế của văn mẫu, dàn ý, ghi nhớ sẵn; học sinh phải đọc văn bản mới, hiểu vấn đề và tự xây dựng câu trả lời. Cấu trúc đề với 4 điểm đọc hiểu và 6 điểm viết làm tăng yêu cầu về năng lực phân tích, lập luận, diễn đạt, thay thế dần tư duy “học gì thi nấy” bằng “có năng lực thì gặp văn bản nào cũng làm bài được”. Năm 2025 là bước làm quen; năm 2026, yêu cầu được đẩy thêm một nấc, khi đề coi trọng sáng tạo, chính kiến, vấn đề công nghệ và sáng tạo trong nghị luận xã hội. Trong bối cảnh này, việc điểm rơi xuống là diễn biến bình thường của một hệ thống đang bị ép thoát khỏi vùng an toàn học thuộc.
Tác động đến học sinh: áp lực mới hay cơ hội học văn theo đúng nghĩa?
Đối với học sinh, việc điểm ngữ văn giảm ở nhiều địa phương đồng nghĩa với áp lực tức thời trong thi tốt nghiệp THPT, nhưng về dài hạn lại mở ra cơ hội học văn đúng với tinh thần chương trình GDPT mới. Môn Ngữ văn nay không thưởng cho sự thuộc lòng, mà cho khả năng đọc, suy nghĩ, lập luận và diễn đạt – những năng lực sống còn trong học tập và công việc. Đồng thời, việc chấm theo rubric giúp chuẩn hóa hơn cách đánh giá bài tự luận, hạn chế lệ thuộc vào cảm tính của từng giám khảo. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra rủi ro: học sinh có tư duy tốt nhưng diễn đạt yếu có thể chưa chuyển hóa trọn vẹn năng lực thành điểm số, trong khi địa phương tăng hay giảm hạng chưa thể đồng nghĩa với chất lượng giáo dục đi lên hay đi xuống tương ứng. Điều cần làm lúc này không phải là hoảng hốt vì điểm giảm, mà bình tĩnh điều chỉnh cách dạy – cách học, giúp học sinh thích ứng với thước đo năng lực mới.
