Khủng hoảng kép: khi thiếu người dạy và thiếu chỗ học cùng lúc
Khủng hoảng giáo dục địa phương ở Thái Nguyên là tình trạng thiếu đồng thời giáo viên, nhân viên hỗ trợ và cơ sở vật chất trường học ở quy mô lớn, kéo dài, làm suy giảm chất lượng dạy và học, khiến hệ thống không thể đáp ứng đầy đủ Chương trình Giáo dục phổ thông mới và nhu cầu học tập cơ bản của học sinh, đặc biệt ở các vùng khó khăn. Năm học 2026-2027, trong khi cả tỉnh chuẩn bị khai giảng với 424 cơ sở giáo dục công lập và lễ khai giảng đã được hoàn tất, một thực tế gai góc hiện ra: thiếu 3.859 giáo viên ở tất cả cấp học, gần 5.900 biên chế giáo dục chưa được lấp đầy, và hàng nghìn phòng học còn nằm trên giấy. Đây không phải sự cố nhất thời mà là kết quả của nhiều năm chắp vá nhân lực, chậm trễ trong phê duyệt hợp đồng và đầu tư cơ sở vật chất trường học.
Những con số biết nói: quy mô thiếu hụt chưa từng có
Nếu phải chọn một từ mô tả tình hình thiếu giáo viên Thái Nguyên hiện nay, đó là “hệ thống”. Theo báo cáo của ngành giáo dục tỉnh, năm học 2026-2027 toàn tỉnh dự kiến còn thiếu 3.859 giáo viên ở các cấp học, trong đó mầm non thiếu 1.578 (40,89%), tiểu học thiếu 458, THCS thiếu 1.375 và THPT thiếu 448 giáo viên. Cùng lúc, dù đang có 13.633 phòng học với tỷ lệ kiên cố trên 90%, Thái Nguyên vẫn thiếu 1.357 phòng học, 351 phòng bộ môn và 5.218 phòng chức năng, công trình phụ trợ. Ở góc độ biên chế, toàn ngành có 26.327 cán bộ, trong đó 22.603 là giáo viên; so với chỉ tiêu 26.585, vẫn hụt tới 5.857 vị trí. Những con số này cho thấy đây không còn là thiếu hụt cục bộ mà là một khủng hoảng cấu trúc.
Nguyên nhân sâu xa: lệ thuộc vào hợp đồng và sắp xếp nửa vời
Điều đáng lo không chỉ là con số, mà là cách hệ thống đang tự trói tay mình. Nhiều năm qua, khi thiếu người, ngành giáo dục Thái Nguyên bù vào bằng giáo viên hợp đồng. Riêng năm học 2025-2026, HĐND tỉnh đã cho phép 3.740 hợp đồng theo một nghị định để giải quyết phần nào thiếu nhân lực. Nhưng năm học này, ngành giáo dục vẫn chưa được giao chỉ tiêu hợp đồng lao động, khiến các trường chờ đợi trong tâm thế bị động. Sau đợt sắp xếp cơ sở giáo dục công lập, 1.450 cán bộ quản lý tiếp tục làm quản lý, 725 người được đưa về làm giáo viên hoặc công tác khác, 38 người xin nghỉ chế độ. Tuy nhiên, việc sắp xếp này mới “chuyển chỗ” nhân lực, không tạo thêm biên chế. Tình trạng thiếu giáo viên lại không đều giữa các cấp, môn học và địa bàn, nên có nơi vẫn thừa – nơi lại thiếu trầm trọng, nhưng cơ chế điều động còn chậm.
Tác động trực tiếp lên học sinh: chất lượng học tập bị co hẹp
Khủng hoảng này được cảm nhận rõ nhất trong từng lớp học. Nhiều trường không đủ giáo viên để tổ chức đầy đủ các môn học, hoạt động giáo dục và các tổ hợp lựa chọn theo quy định. Thiếu người, các trường buộc phải dồn tiết, giao thêm giờ cho giáo viên hiện có; có trường THCS dự kiến thiếu hơn chục giáo viên nhưng vẫn chưa được cấp chỉ tiêu hợp đồng, nên buộc phải tăng giờ dạy cho giáo viên cũ dù ai cũng quá tải. Về cơ sở vật chất, không ít nơi thiếu phòng chức năng, phòng bộ môn, thiết bị dạy học, khiến 30 đơn vị giáo dục phải tổ chức học hai ca mỗi ngày. Điều này đồng nghĩa học sinh ít thời gian cho hoạt động trải nghiệm, môn tự chọn, và khó triển khai sâu Chương trình Giáo dục phổ thông mới. Khả năng học tập của các em bị giới hạn không phải vì nỗ lực cá nhân, mà vì thiếu những điều kiện tối thiểu.
Lối ra nào cho Thái Nguyên: không thể tiếp tục chắp vá
Điểm tích cực là ngành giáo dục và chính quyền không phủ nhận vấn đề. Tỉnh đang dành khoảng 33,2% tổng chi ngân sách địa phương cho giáo dục và xác định nhu cầu đầu tư 547 dự án, với tổng vốn trên 6.568 tỷ đồng. Ngành giáo dục đề xuất tiếp tục rà soát, bố trí biên chế giáo viên, hợp đồng lao động theo định mức, ưu tiên mầm non, các môn Tiếng Anh, Tin học, Khoa học tự nhiên và các vùng khó khăn. Sở GD&ĐT cũng phối hợp địa phương nghiên cứu tổ chức lại điểm trường lẻ, rà soát nhu cầu biên chế, tuyển dụng, điều động, thuyên chuyển để giảm thừa – thiếu cục bộ, đồng thời cùng các cơ quan liên quan rà soát danh mục đầu tư, xác định số phòng học còn thiếu, nguyên nhân, khả năng tự cân đối và nhu cầu hỗ trợ ngân sách. Tuy vậy, nếu không có quyết định nhanh về chỉ tiêu hợp đồng, kỷ luật phân bổ biên chế gắn với quy mô lớp và học sinh, cùng giám sát chặt việc triển khai 547 dự án cơ sở vật chất trường học, Thái Nguyên sẽ tiếp tục trả giá bằng chất lượng học tập của cả một thế hệ. Khủng hoảng hôm nay không chỉ là chuyện thiếu phòng học 2026, mà là phép thử cho khả năng hoạch định dài hạn của cả hệ thống.
