Từ 3 môn xuống 2 môn: cải cách kỳ thi hướng đến giảm áp lực học tập
Việc dự kiến giảm số môn thi vào lớp 10 từ 3 xuống 2 môn Toán và Ngữ văn là một đề xuất cải cách kỳ thi nhằm đơn giản hóa tuyển sinh lớp 10, giảm áp lực học tập và chi phí cho thí sinh, gia đình và hệ thống giáo dục, nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi lớn về nguy cơ học lệch và suy giảm chất lượng giáo dục toàn diện ở bậc THCS. Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến về dự thảo thông tư mới thay thế quy chế tuyển sinh THCS và THPT, trong đó quy định tuyển sinh THPT công lập sẽ chỉ thi 2 môn Toán và Ngữ văn, thay vì 3 môn như hiện hành (Toán, Ngữ văn và một môn thứ ba do Sở GD-ĐT lựa chọn). Nếu được thông qua, đây sẽ là thay đổi cấu trúc kỳ thi vào lớp 10, tác động trực tiếp đến chiến lược ôn tập của hàng trăm nghìn học sinh mỗi năm và định hình lại cách các nhà trường tổ chức dạy học ở cấp THCS.
Lý do ủng hộ: ít môn thi, ít tốn kém, bớt áp lực thi vào lớp 10
Nhóm ý kiến ủng hộ coi việc chỉ thi 2 môn là bước đi hợp lý trong bối cảnh áp lực học tập và thi cử đang bị phàn nàn dày đặc. Hiệu trưởng một trường THPT miền núi cho rằng thi 3 môn "không chỉ tốn kém kinh phí của nhà nước, địa phương mà còn thêm áp lực cho thí sinh". Với những địa bàn khó khăn, tuyển sinh lớp 10 bằng Toán và Ngữ văn được xem như cách tiết kiệm nguồn lực, tập trung vào hai môn căn bản, đồng thời đơn giản hóa việc tổ chức kỳ thi. Quan điểm này còn dựa trên thực tế nhiều tỉnh đã từng thi vào lớp 10 bằng 2 môn và hoạt động tuyển sinh vẫn diễn ra bình thường. Nếu mục tiêu chính của kỳ thi là phân loại, phân luồng sau THCS, chứ không phải đánh giá toàn diện năng lực, thì việc cắt giảm môn thi được coi là hợp lý. Nhưng ngay cả những người ủng hộ cũng thừa nhận: giảm áp lực không được đồng nghĩa với hạ chuẩn đầu vào hoặc bỏ qua trách nhiệm đảm bảo chất lượng giáo dục.
Mối lo học lệch và khoảng trống các môn không thi
Ở chiều ngược lại, nhiều nhà giáo và phụ huynh lo ngại sâu sắc về nguy cơ học lệch khi thi vào lớp 10 chỉ có 2 môn. Thực tế lâu nay, tâm lý "không thi thì không học" vẫn khá phổ biến; khi kỳ thi tập trung vào Toán và Ngữ văn, các môn khác dễ bị xem nhẹ. Một hiệu trưởng THCS nhận định việc chỉ thi 2 môn sẽ "tác động đến việc dạy và học, thậm chí dẫn đến tình trạng học lệch, thiếu toàn diện nếu các trường không kiểm soát kỹ". Nguy cơ lớn nhất là các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và đặc biệt ngoại ngữ bị đẩy xuống thứ yếu trong mắt học sinh. Việc bỏ môn thi thứ ba, nhất là Tiếng Anh, bị coi là đánh mất một "cú hích" chính sách để thực hiện mục tiêu đưa ngoại ngữ trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Nếu không có cơ chế đánh giá và động lực học tập rõ ràng cho các môn không thi, khả năng học sinh ra khỏi cấp THCS với nền tảng kiến thức chênh lệch và thiếu toàn diện là rất rõ.
Bức tranh đa dạng ở các địa phương: mỗi nơi một phương án tuyển sinh
Trong khi Bộ GD-ĐT đang bàn cải cách kỳ thi, các địa phương đã sớm chọn đường đi riêng cho tuyển sinh lớp 10 năm học 2024-2025. Có nơi giảm số môn nhưng vẫn giữ 3 môn, như một tỉnh đã chuyển từ 5 môn xuống 3 môn Toán, Văn, Tiếng Anh cho khối THPT công lập không chuyên. Nhiều địa phương khác, gồm Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Lào Cai, TP HCM, Cần Thơ, Bình Dương, Đà Nẵng, Tuyên Quang, Quảng Trị, cũng tổ chức thi vào 10 với bộ ba Toán, Văn, Tiếng Anh. Một số tỉnh kết hợp thi và xét tuyển, hoặc chỉ thi 2 môn Toán, Ngữ văn và cộng thêm điểm rèn luyện, kết quả học tập 4 năm THCS. Việc gần 20 địa phương đã công bố phương án tuyển sinh riêng cho thấy sự phân hóa rõ rệt: nơi ưu tiên giảm áp lực, nơi giữ chuẩn cao hơn bằng việc duy trì môn ngoại ngữ hoặc môn thứ tư. Sự đa dạng này vừa phản ánh tính linh hoạt, vừa đặt ra bài toán công bằng và thống nhất mặt bằng chất lượng giữa các vùng.
Giảm áp lực nhưng không được nới lỏng chất lượng: nên đi thế nào?
Cốt lõi của tranh luận hiện nay không nằm ở con số 2 hay 3 môn, mà ở mục tiêu và cách thiết kế hệ thống thi vào lớp 10. Nếu chỉ nhằm giảm áp lực học tập, cắt bớt bài thi là giải pháp dễ làm. Nhưng như một nhà quản lý giáo dục đã nhấn mạnh, "việc giảm môn thi cần đi kèm với giải pháp để bảo đảm học sinh vẫn học tập và được đánh giá đầy đủ ở tất cả các môn". Muốn thế, phải thay đổi cả cách kiểm tra thường xuyên, kết hợp điểm quá trình với kết quả thi, tăng vai trò của đánh giá trong nhà trường, chứ không để kỳ thi trở thành thước đo duy nhất. Các địa phương khó khăn có thể ưu tiên phương án 2 môn để giảm gánh nặng, trong khi khu vực đô thị, nơi năng lực tiếng Anh của học sinh đã được đầu tư từ sớm, hoàn toàn có lý khi giữ bộ ba Toán – Văn – Tiếng Anh. Giải pháp hợp lý là một khung chung đủ linh hoạt, không chạy theo mục tiêu "ít môn" mà bỏ quên yêu cầu giáo dục toàn diện.
