ADN – chiếc chìa khóa để khép lại những cuộc chờ đợi nửa thế kỷ
Giám định ADN liệt sĩ là quá trình sử dụng thông tin di truyền từ hài cốt và thân nhân còn sống để xác định danh tính hài cốt, xây dựng cơ sở dữ liệu gene, từ đó đối sánh khoa học và khôi phục tên tuổi cho những phần mộ vô danh sau chiến tranh, giúp họ trở về đúng với gia đình và quê hương trong cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Chiến dịch 500 ngày đêm được Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động từ tháng 3, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, với 5 mục tiêu từ quy tập hài cốt, lấy mẫu ADN, xây dựng ngân hàng gene đến rà phá bom mìn. Đây là bước đi táo bạo: đặt khoa học pháp y Việt Nam vào trung tâm một nhiệm vụ tri ân mang ý nghĩa chính trị và nhân văn đặc biệt sâu sắc.
Những con số biết nói: khoa học pháp y Việt Nam đang chạy đua với thời gian
Điều dễ thấy nhất của chiến dịch 500 ngày đêm là quy mô chưa từng có. Bộ Quốc phòng đặt mục tiêu quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy khoảng 230.000 mẫu hài cốt và thân nhân để phân tích ADN, giải mã khoảng 18.000 mẫu bằng công nghệ ADN. Sau gần 6 tháng, lực lượng chức năng đã quy tập được 2.120 hài cốt, tương đương khoảng 30% kế hoạch toàn chiến dịch. Song song, 175.448 mộ liệt sĩ đã được lấy mẫu, đạt hơn 82% tiến độ. Đây không chỉ là thành tích kỹ thuật; đó là bằng chứng cho thấy khoa học pháp y Việt Nam đủ sức gánh một nhiệm vụ lịch sử. Trong bối cảnh cả nước còn hơn 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và trên 300.000 ngôi mộ thiếu thông tin, mỗi ngày triển khai giám định ADN liệt sĩ là một ngày chạy đua với tuổi già và sức yếu của thân nhân trực hệ.
Cơ chế khoa học phía sau: từ mẫu sinh phẩm đến ngân hàng gene quốc gia
Trái tim kỹ thuật của chiến dịch nằm ở quy trình lấy mẫu và đối sánh ADN. Một mặt, lực lượng chuyên trách khai quật, lấy mẫu từ các mộ chưa rõ thông tin tại nghĩa trang; mặt khác, họ thu nhận mẫu sinh phẩm từ thân nhân liệt sĩ để xây dựng ngân hàng dữ liệu ADN quốc gia. Đến nay, đã lấy mẫu của 265.761 thân nhân liệt sĩ, trong đó 71.102 mẫu đã được phân tích và 66.909 mẫu được đồng bộ vào cơ sở dữ liệu phục vụ đối sánh, xác định danh tính hài cốt còn thiếu thông tin. Viện Pháp y Quân đội đã tiếp nhận 32.087 mẫu hài cốt từ 17 tỉnh, thành phố và bắt đầu giám định. Ở cấp địa phương, bức tranh càng rõ: Nghĩa trang liệt sĩ Hàm Rồng có 1.033 trên tổng số 1.943 phần mộ chưa có thông tin cần lấy mẫu sinh phẩm; toàn tỉnh Gia Lai có 11.976 phần mộ chưa xác định được danh tính thuộc diện lấy mẫu. Mỗi mẫu là một mảnh ghép di truyền chờ được khớp đúng người thân.
Từ Gia Lai đến Lê Thị Riêng: chiến dịch 500 ngày đêm đi vào từng nghĩa trang
Điều đáng nói là giám định ADN liệt sĩ không diễn ra trong phòng thí nghiệm mà bắt đầu ngay trên từng mét đất nghĩa trang. Tại Gia Lai, lực lượng chức năng đã hoàn thành việc tìm kiếm, quy tập và lấy mẫu ở toàn bộ 113 nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn tỉnh. Gần 3.400 mẫu đã được bàn giao cho giai đoạn phân tích và đối sánh ADN, trong khi hơn 7.700 mẫu đủ điều kiện giám định. Ở phía Bắc, Thái Nguyên rà soát 82 nghĩa trang với 5.112 mộ, xác định 941 mộ thiếu thông tin tại 49 nghĩa trang cần lấy mẫu sinh phẩm. Tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng, nơi từng là nghĩa trang gắn với cuộc Tổng tiến công Xuân Mậu Thân, lực lượng đã quy tập 553 hài cốt liệt sĩ. Những di vật, giấy tờ, kỷ vật tìm thấy bên cạnh hài cốt tại các nghĩa trang không chỉ hỗ trợ soi chiếu hồ sơ mà còn nhắc chúng ta rằng mỗi bộ xương là một đời người, một câu chuyện chưa được kể hết.
Ý nghĩa nhân văn: khi khoa học nối lại những cuộc đoàn viên dang dở
Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ là các chỉ tiêu về mẫu và hài cốt; trọng tâm của nó là những cuộc đoàn viên bị gián đoạn suốt nhiều thập kỷ. Nhiều bà mẹ, người chị, người em đã mang theo giấy báo tử úa màu hơn nửa thế kỷ, chờ một tin tức về nơi con, anh, chú mình đang nằm. Tại các điểm lấy mẫu, nhiều thân nhân dù tuổi cao vẫn đến cung cấp sinh phẩm với hy vọng đưa người thân trở về quê hương. Ngay trong lễ phát động tháng cao điểm lấy mẫu, đã có gia đình nhận được kết quả giám định ADN sau hơn nửa thế kỷ chờ đợi; những giọt nước mắt đoàn tụ và khoảnh khắc tên tuổi liệt sĩ được gọi lại là minh chứng rõ ràng cho giá trị của khoa học này. Mỗi mẫu ADN được thu nhận hôm nay là một lời hứa: rằng một ngày, những tấm bia "Liệt sĩ chưa biết tên" sẽ được gọi đúng họ tên, và lịch sử sẽ bớt đi một khoảng trống không lời.
