Khi chiến dịch 500 ngày đêm biến khoa học thành cây cầu đoàn viên
Giám định ADN hài cốt trong Chiến dịch 500 ngày đêm là quá trình dùng công nghệ pháp y để lấy mẫu sinh phẩm từ mộ liệt sĩ và thân nhân, phân tích chuỗi gene, đối sánh trên cơ sở dữ liệu quốc gia nhằm xác định danh tính liệt sĩ còn thiếu thông tin, qua đó nối lại những cuộc đoàn viên bị chiến tranh và thời gian làm dang dở. Chính điểm cốt lõi này khiến chiến dịch không phải một phong trào thuần túy mà là bước ngoặt: lần đầu tiên, tri ân liệt sĩ được gắn chặt với chuẩn mực khoa học. Tính đến ngày 4/9, lực lượng chức năng đã quy tập 2.120 hài cốt và lấy mẫu sinh phẩm tại 175.448 mộ liệt sĩ trên toàn quốc, tương ứng hơn 82% tiến độ Chiến dịch 500 ngày đêm. Trong bối cảnh hơn 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và hơn 300.000 ngôi mộ vô danh còn nằm lại trên khắp các nghĩa trang, lựa chọn duy nhất để đi tiếp không phải là thêm những tấm bia "chưa rõ tên", mà là đầu tư triệt để cho giám định ADN hài cốt.
Công nghệ pháp y hoạt động thế nào trong hành trình xác định danh tính liệt sĩ?
Hạt nhân kỹ thuật của xác định danh tính liệt sĩ bằng ADN nằm ở ba bước liên kết chặt chẽ: khai quật, lấy mẫu sinh phẩm đúng chuẩn và phân tích – đối sánh trên ngân hàng gene. Mỗi mộ liệt sĩ đủ điều kiện sẽ được mở, lấy một phần xương hoặc răng còn bảo tồn tốt, xử lý trong điều kiện vô trùng để hạn chế tối đa nguy cơ lẫn, nhiễm mẫu. Song song, thân nhân trực hệ – cha mẹ, anh chị em ruột, con đẻ – được thu nhận mẫu máu hoặc niêm mạc, tạo nên cơ sở dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ ở quy mô chưa từng có. Đến nay, hơn 93.000 mẫu sinh phẩm thân nhân đã được thu nhận và hàng chục nghìn mẫu đã được đồng bộ vào cơ sở dữ liệu quốc gia, trở thành “chìa khóa” đối sánh với các mẫu hài cốt. Câu nói đáng ghi nhớ là: "Đến nay đã lấy mẫu của 265.761 thân nhân liệt sĩ, trong đó 71.102 mẫu đã được phân tích và 66.909 mẫu được đồng bộ vào cơ sở dữ liệu phục vụ đối sánh ADN, xác định danh tính hài cốt còn thiếu thông tin". Chính dữ liệu khổng lồ này cho phép hệ thống thuật toán so khớp từng chuỗi gene, biến những mảnh xương vô danh thành một người lính cụ thể với tên tuổi, quê quán và gia đình.
Gia Lai, Sơn La, Đà Nẵng: bản đồ ứng dụng khoa học trên từng nghĩa trang
Điểm đáng nói của chiến dịch 500 ngày đêm là khoa học không nằm trên giấy mà đi xuống từng nghĩa trang cụ thể. Tại Gia Lai, lực lượng chức năng đã hoàn thành tìm kiếm, quy tập và lấy mẫu tại toàn bộ 113 nghĩa trang liệt sĩ, bao phủ 11.976 phần mộ chưa xác định danh tính. Hơn 7.700 mẫu đủ điều kiện giám định, trong đó gần 3.400 mẫu đã được bàn giao cho các đơn vị phân tích ADN, mở ra một đợt đối sánh quy mô lớn. Ở Sơn La, 7 nghĩa trang liệt sĩ đã được lấy mẫu, thu được 346 mộ có mẫu giám định ADN; 233 mộ không đủ điều kiện, tất cả đều được ghi nhận, xử lý theo đúng quy trình kỹ thuật. Đà Nẵng lại nổi bật ở năng lực chạy đua với thời tiết: trong 25.858 mộ liệt sĩ phải lấy mẫu tại 144 nghĩa trang, thành phố đã khai quật, lấy mẫu 25.144 mộ, đạt hơn 97% trước cao điểm mưa bão, đồng thời đảm bảo quy trình kỹ thuật, không để tiến độ làm hỏng chất lượng. Những con số khô khan này chính là bằng chứng rằng lấy mẫu sinh phẩm không còn là hoạt động rời rạc, mà đã trở thành một chương trình công nghệ pháp y có phương pháp, tiêu chuẩn và mốc thời gian rõ ràng.
Chiến dịch 500 ngày đêm: cuộc chạy đua với thời gian và ký ức gia đình
Đằng sau các biểu đồ tiến độ là những cuộc đời chờ đợi hơn nửa thế kỷ. Nhiều thân nhân liệt sĩ đã ngoài 80, 90 tuổi, tay run nhưng vẫn kiên quyết đến điểm lấy mẫu, bởi với họ, mẫu ADN là nơi gửi gắm hy vọng sau cả đời đi tìm một nấm mộ có tên. Mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận, lưu giữ và chuyển đi giám định là thêm một cơ hội xác định danh tính những người đã hi sinh trong chiến tranh. Những lễ truy điệu và an táng sau khi quy tập, những giọt nước mắt khi tên người lính được gọi lên từ kết quả xét nghiệm cho thấy giám định ADN hài cốt không chỉ là thao tác kỹ thuật, mà là cách nhà nước thực hiện lời hứa với lịch sử. Có thể nói, "Chiến dịch 500 ngày đêm là biểu hiện sinh động của lòng biết ơn và trách nhiệm trước lịch sử". Khi khoa học được đặt đúng chỗ – phục vụ đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" – nó không lạnh lùng mà trở thành chiếc la bàn đưa hàng trăm nghìn gia đình đi tiếp trong cuộc chạy đua với thời gian.
Từ quy trình kỹ thuật đến tương lai ngân hàng gene liệt sĩ
Một điểm thường ít được nhắc đến nhưng quyết định thành bại của chiến dịch là kỷ luật trong quy trình kỹ thuật. Tại Sơn La, quá trình thực hành lấy mẫu luôn tuân thủ các bước đã được tập huấn, bảo đảm chặt chẽ, an toàn, không để xảy ra sai sót – từ khâu bóc tách xương, đánh số, đóng gói đến vận chuyển về các trung tâm pháp y. Ở Đà Nẵng, chính quyền chủ động điều chỉnh cách làm, từ triển khai cuốn chiếu sang đồng loạt ở những nghĩa trang đủ điều kiện, tranh thủ từng ngày nắng để hoàn thành khai quật, thu nhận mẫu trước 15/9, tránh ảnh hưởng chất lượng mẫu bởi mưa bão. Những lựa chọn kỹ thuật này cho thấy nếu coi giám định ADN hài cốt là nhiệm vụ lâu dài, chúng ta buộc phải xây dựng được một ngân hàng gene liệt sĩ chuẩn hóa, cập nhật liên tục, đủ khả năng đối sánh hàng chục nghìn bộ dữ liệu. Đó không chỉ là mục tiêu chuyên môn, mà là điều kiện để đảm bảo mỗi tấm bia "chưa rõ tên" hôm nay sẽ có cơ hội mang một cái tên cụ thể trong tương lai – một con người từng sống, từng chiến đấu và nay được gọi lại đúng danh xưng liệt sĩ.
