Khoáng sản quan trọng Mỹ: Bước đi địa chiến lược, không chỉ là kinh tế
Khoáng sản quan trọng Mỹ là nhóm tài nguyên và vật liệu thiết yếu cho năng lượng sạch, quốc phòng, bán dẫn và công nghệ cao, được Washington coi là nền tảng bảo đảm an ninh quốc gia, khả năng cạnh tranh công nghiệp và giảm phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng đang chịu sự thống trị của Trung Quốc. Tham vọng của Mỹ không dừng ở việc đa dạng hóa nguồn cung; đó là nỗ lực tái thiết toàn bộ kiến trúc khoáng sản toàn cầu theo hướng ít tập trung hơn và có khả năng chống chịu cao hơn. Mỹ đang theo đuổi chiến lược đa chiều với mục tiêu xây dựng khả năng phục hồi nguồn cung khoáng sản thiết yếu và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, thông qua mở rộng sản xuất trong nước, mua cổ phần doanh nghiệp khai thác – tinh chế, ký thỏa thuận khung với đối tác quốc tế và áp dụng cơ chế giá sàn cho khoáng sản. Đây không phải là phản ứng nhất thời, mà là lựa chọn mang tính cấu trúc, gắn chặt với cạnh tranh địa kinh tế dài hạn. Theo các dữ liệu được trích dẫn, Trung Quốc đã chế biến từ 70% đến 95% lượng lithium, coban, phốt phát, mangan và than chì toàn cầu, đồng thời sản xuất 98% vật liệu catốt LFP và 80% pin toàn cầu. Nhìn từ góc độ đó, nỗ lực xây dựng chuỗi cung ứng mới của Washington chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm liên minh mới về khoáng sản và sự tham gia của những nhà sản xuất ngoài Trung Quốc – trong đó có Việt Nam.
Sự thống trị Trung Quốc và giới hạn của chiến lược đầu tư Mỹ
Nếu phải tóm lại trong một câu, bức tranh khoáng sản hiện nay là: Mỹ đang đẩy mạnh đầu tư, nhưng Trung Quốc vẫn giữ vai trò "nhà máy tinh chế" của thế giới. Ngay cả khi Mỹ và các nước đã gia tăng vốn cho tinh chế đất hiếm ở Mỹ và Malaysia, tỷ trọng nguồn cung do Trung Quốc nắm giữ trong phân khúc này chỉ giảm từ hơn 90% năm 2023 xuống 85% vào năm 2025. Nghĩa là, mức độ tập trung vẫn cực cao. Đáng chú ý, nếu loại trừ đất hiếm, thị phần trung bình của Trung Quốc trong tinh chế khoáng sản quan trọng lại tăng từ 70% lên 72% theo dữ liệu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Trong thực tế, Trung Quốc hiện thống trị chuỗi cung ứng pin trung và hạ nguồn toàn cầu, đặc biệt là pin LFP. Với vonfram, nguồn cung từ Trung Quốc được phía Mỹ ước tính chiếm khoảng 85% thế giới. Những con số này cho thấy chiến lược khoáng sản quan trọng Mỹ, nếu chỉ dựa vào đầu tư trong nước, sẽ khó phá vỡ cấu trúc thị trường hiện tại. Ngay cả khi toàn bộ dự án tinh chế đất hiếm theo kế hoạch toàn cầu đi vào hoạt động đúng tiến độ, thị phần Trung Quốc trong tinh chế đất hiếm đến năm 2035 vẫn được dự báo ở mức 70%–73%. Vì vậy, bước đi thiết thực hơn là xây dựng mạng lưới đối tác ngoài Trung Quốc, gắn đầu tư vào chuỗi cung ứng của các nước như Việt Nam.
Vonfram và các gói đầu tư chiến lược Lầu Năm Góc
Vonfram đang chuyển từ vị thế một kim loại kỹ thuật sang vai trò "tài sản chiến lược" trong tính toán an ninh chuỗi cung ứng của Mỹ. Với khả năng chịu nhiệt, độ cứng và chống mài mòn cao, vonfram tham gia từ bán dẫn, hàng không vũ trụ, năng lượng đến dụng cụ cắt, khoan và nhiều dây chuyền chế tạo chính xác, cùng một số ứng dụng quốc phòng. Khi nền kinh tế số và quốc phòng hiện đại cùng phụ thuộc vào vật liệu này, việc Mỹ gần như không có khai thác vonfram thương mại trong nước và phải nhập khẩu hoàn toàn trở thành rủi ro cấu trúc. Trong bối cảnh đó, một đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ đã trao gói hợp đồng khoảng 2 tỷ USD cho đơn vị thành viên của Elmet Group nhằm tái thiết kho dự trữ quốc phòng và củng cố chuỗi cung ứng vonfram. Hợp đồng đi kèm cam kết giải ngân bảo đảm 150 triệu USD, bao gồm cung ứng quặng, tinh quặng và sodium tungstate cho các chương trình chiến lược. Song song, Elmet huy động thêm vốn từ Bộ Quốc phòng để mở rộng các cơ sở sản xuất tại Maine, Michigan và Ohio. Các động thái này cho thấy chuỗi cung ứng vonfram đã được kéo vào trung tâm chiến lược công nghiệp Mỹ. Tuy nhiên, khi Trung Quốc vẫn thống trị nguồn cung, Elmet – dù là nhà sản xuất tích hợp theo chiều dọc duy nhất thuộc sở hữu 100% của Mỹ về sản phẩm vonfram và molypden tinh khiết – vẫn cần nguồn nguyên liệu và sản phẩm trung gian từ bên ngoài. Đó chính là chỗ trống cho các nhà sản xuất như Masan High-Tech Materials.
Masan High-Tech Materials: Từ mỏ Núi Pháo đến chuỗi cung ứng vonfram toàn cầu
Trong khi Mỹ phải cấp tốc xây dựng năng lực trong nước, Việt Nam âm thầm nổi lên như mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng vonfram toàn cầu. Việt Nam sở hữu khoảng 309.407 tấn tài nguyên và trữ lượng vonfram quy đổi WO₃, phần lớn tập trung tại mỏ đa kim Núi Pháo ở Thái Nguyên. Trên nền tảng tài nguyên này, Masan High-Tech Materials (MSR) đã phát triển mô hình từ khai thác đến chế biến sâu, thay vì chỉ xuất khẩu quặng thô. Thông qua Công ty TNHH Vonfram Masan (MTC), doanh nghiệp đã làm chủ công nghệ thủy luyện và tinh chế để sản xuất ammonium paratungstate (APT), oxide vonfram vàng (YTO) và oxide vonfram xanh (BTO) với độ tinh khiết cao, đạt chuẩn quốc tế. Đây là những vật liệu giá trị cao đang ngày càng định hình vị thế của doanh nghiệp trên bản đồ vonfram toàn cầu. Điểm đáng chú ý là Masan High-Tech Materials hiện là một trong những nhà sản xuất vonfram lớn nhất thế giới ngoài Trung Quốc, và đồng thời là đối tác quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu của Elmet. Khi các thị trường lớn tìm cách đa dạng hóa nguồn cung ngoài Trung Quốc, sự kết hợp giữa tài nguyên, năng lực chế biến và định hướng chính sách giúp nền tảng vonfram của Masan Group mở rộng vai trò trong chuỗi cung ứng vonfram toàn cầu. Đây không chỉ là lợi thế doanh nghiệp, mà còn là lợi thế địa chiến lược của Việt Nam.
Tương lai chuỗi cung ứng: Từ nhu cầu bùng nổ đến năng lực chống chịu mới
Nhìn về phía trước, bức tranh khoáng sản quan trọng Mỹ và thế giới sẽ được định hình bởi hai lực: nhu cầu tăng mạnh từ chuyển dịch năng lượng và tái cấu trúc địa chính trị. Cơ quan Năng lượng Quốc tế dự báo nhu cầu toàn cầu về các khoáng sản thiết yếu sẽ tăng ít nhất gấp đôi vào năm 2040, chủ yếu do các công nghệ lưu trữ pin, năng lượng mặt trời – gió, lưới điện và xe điện. Đồng thời, Mỹ tiếp tục công bố các chương trình tài trợ cho chế biến khoáng sản và vật liệu cho ngành pin, cùng những sáng kiến như Dự án Vault tạo kho dự trữ khoáng sản quan trọng. Ở chiều doanh nghiệp, các dự án mới đang được thiết kế với tầm nhìn dài hạn. Một nhà máy than chì tinh khiết hình cầu phủ (CSPG) chất lượng pin của Mỹ dự kiến bắt đầu hoạt động thương mại ngay từ năm tới, tùy thuộc tiến độ vốn bổ sung. Về phía Việt Nam, Masan High-Tech Materials cũng hướng tới nâng công suất oxit vonfram lên 8.000 tấn mỗi năm vào năm 2027. Những mốc thời gian này cho thấy cuộc chạy đua xây chuỗi cung ứng không bị gián đoạn bởi thay đổi chính trị ngắn hạn. Từ góc nhìn Việt Nam, thông điệp quan trọng là: nếu duy trì định hướng chế biến sâu và kết nối chiến lược với các chương trình đầu tư của Mỹ, chuỗi cung ứng vonfram gắn với Masan High-Tech Materials có thể trở thành trụ cột trong cấu trúc khoáng sản mới – nơi Trung Quốc vẫn mạnh, nhưng không còn là lựa chọn duy nhất. Cơ hội đã xuất hiện; câu hỏi còn lại là khả năng kiên định chính sách và đầu tư để biến cơ hội thành sức mạnh dài hạn.
